(Το κείμενο είναι μέρος από μεγαλύτερη μελέτη για τον κεφαλονίτικο γάμο, δημοσιεύεται για πρώτη φορά)
Γεράσιμος Σωτ. Γαλανός
Είπα να ανοίξω τα ερευνητικά λαογραφικά χαρτιά μου, να γίνουν λειτουργικά, λόγω που πολλοί μου ζητούν να τους δώσω υλικό, κεφαλονίτικο, για διάφορες γιορταστικές καταστάσεις, ιδίως για τους γάμους τους, που θέλουν να έχουν παραδοσιακά τραγούδια κατάλληλα για τη μεγάλη τους χαρά.
Έσυρα από το συρτάρι μου, τούτο το άσμα που ακολουθεί κάτωθι, που αν και πανελλήνιο, σατιρικό του αρραβώνα, μόνο στην Κεφαλονιά, έχει τη συνέχειά του και μάλιστα «πικάρει» το νεανικό ανδρικό πληθυσμό.
Είναι αλήθεια πως το άσμα « Ξένε σαν θέλεις να παντρευτείς» σατιρίζει τις νέες γυναίκες στην αναζήτηση του υποψήφιου γαμπρού.(Άλλες, … παλιές εποχές).
Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή. Πρόκειται για χορευτικό άσμα που ανήκει στη χορεία των πανελλήνιων Ερωτικών Δημοτικών Ασμάτων σε ρυθμό καλαματιανού. Φαίνεται, πως ο τόπος προέλευσής του είναι η Κρήτη(1).
Τραγούδι του αρραβώνα, που στην πορεία του χρόνου, λόγω που στις αποκριές διακωμωδούσαν τους γάμους, το ενέταξαν σε αυτά τα κωμικά δρώμενα και κατεγράφη ως αποκριάτικο άσμα. Περιέχεται δε, στη μουσική καταγραφή και έκδοση του Γεώργιου Λαμπελέτ. (2)
Στα κεφαλονίτικα πανηγύρια ήταν προσφιλές και οι πανηγυριστές το περίμεναν για να το χορέψουν και να το τραγουδήσουν.
Σώζεται σε κάποιες στιχουργικές παραλλαγές στην Κεφαλονιά, ιδίως στην Πύλαρο, Έρυσσο και Παλική. Επίσης, σώζονται αρκετές παλιές κεφαλληνιακές τραγουδιστικές ηχογραφήσεις στο αρχείο μου.
Στην κεφαλληνιακή λαογραφία ως ήχος τραγουδιστός εντάχτηκε πρώτη φορά, στη μουσική κασετίνα « Στην Ανέμη του χορού » 2010, με τη φωνή του Γεράσιμου Κουγιανού Κουγιανού, σε μουσική επεξεργασία κι επιμέλεια, του Λαμπρογιάννη Πεφάνη. (3)
.
Ξένε σαν θέλεις να παντρευτείς (Καλαματιανός)
Ξένε σα θέλεις να παντρευτείς γυναίκα για να πάρεις
έλα ρώτα με κι εμένα
να σου πω ποια ‘ναι για σένα.
Άσπρη γυναίκα μην πάρεις – σακί αλευρωμένο -.
Το σακί το αλευρωμένο
πάντα είναι σκονισμένο.
Χοντρή γυναίκα μην πάρεις -βουτσί του ταβερνιάρη-.
Το βουτσί του ταβερνιάρη
μεθυσμένο κουμαντάρει.
Ψηλή γυναίκα μην πάρεις -δεντρί ξεριζωμένο-.
Το δεντρί ξεριζωμένο
πάντα είναι μαραμένο.
Μαύρη γυναίκα μην πάρεις -σουπιά τηγανισμένη-.
Η σουπιά τηγανισμένη
πάντα θά’ ναι μαυρισμένη.
Μελαχρινή και νόστιμη και μαύρα μάτια να ‘χει
Κι αν γεράσει κι αν χαλάσει
μαύρα μάτια πάντα θά ‘χει.
Στη δεκαετία του 1960, ένας σπουδαίος Κεφαλονίτης μουσικοπαιδαγωγός, ο Παναγής Σπ. Βρετός(4), επεξεργάστηκε το άσμα αυτό, το «ακολούθησε στιχουργικά» και δημιούργησε πάνω στην ίδια μουσική, το « Όταν θα μεγαλώσεις », στίχοι δικοί του, για τον μαθητικό κόσμο που δίδασκε. Έτσι, παραλλήλισε το σατιρικό άσμα του αρραβώνα για τις γυναίκες, με αυτό, για τους άνδρες.
« Όταν θα μεγαλώσεις »
στίχοι : Παναγή Σπ. Βρετός
« Σαν θα σκεφθής πως θα γενής, όταν θα μεγαλώσης.
Έλα ρώτα με και μένα, να σου πω τι ‘ ναι για σένα.
Ψηλό λελέκι μη γενής νάχης μεγάλη μύτη.
Όποιος μύτη τέτοια έχει τον λυπάται όποιος τον βλέπει.
Χοντροβαρέλλας μη γενής, νάχης κοιλιά μεγάλη
το βουτσί του ταβερνιάρη ο παράς το κουμαντάρει.
Μαυροτσουκάλι μη γενής απ’ την πολλή μουτζούρα
σαν σ’ αρέσει να βρωμίζης, την καρδιά δεν καθαρίζεις.
Ούτε ασπρομούρης μη γενής με σκόνες κι ‘ αλοιφάδες,
το σακκί τ’ αλευρωμένο είναι πάντα σκονισμένο.
Γνώση γερή στην κεφαλή, μέτρο και εξυπνάδα,
κι αν γεράσης και χαλάσης, νου και γνώση πάντα θάχης.»
Είναι ένα δείγμα ικανής συνέχειας τόσο από στιχουργικής και κοινωνικής πλευράς, όσο και στην εκπαιδευτική μουσική λειτουργικότητα, καλύπτοντας έτσι ένα κενό, απαραίτητο για το «ζύγιασμα» των δύο φύλων.
Ο Παναγής Βρετός θεωρούσε το άσμα « Ξένε σαν θέλεις να παντρευτείς » Δημώδες Κεφαλληνίας, μια και ακουγόταν στις περασμένες δεκαετίες συχνά σε πανηγύρια, σε γάμους, σε αρραβώνες και σε διάφορες χορευτικές συναθροίσεις των Κεφαλλήνων.
Βέβαια, το άσμα αυτό μπορεί να συγκριθεί με κάποια ανάλογα, παρόμοιων στίχων ή και των ίδιων στίχων, με διαφορετική μουσική, που τα συναντάμε σε κάποια άλλα μέρη του ελλαδικού χώρου, στην παρούσα όμως, το άσμα το αναφέρω, στην κύρια μορφή του, την πιο κυρίαρχη στην Ελλάδα…
Σημειώσεις
(1). Παύλου Γ. Βλαστού, Ο Γάμος εν Κρήτη, Εν Αθήναις 1893, σ. σ. 28-29. Το άσμα αφορούσε την εκλογή ωραίας γυναίκας. Στην Κρήτη έχει επιπλέον στίχους που συνοδεύουν την κάθε στροφή και έτσι δημιουργεί μουσικά τσακίσματα)..
(2) Γεωργίου Λαμπελέτ, Η Ελληνική Δημώδης Μουσική, Αθήνα 1933, σ.σ. 137-138) μέσα στα 60 ελληνικά δημώδη τραγούδια.
(3) « Στην Ανέμη του χορού » Διπλή ψηφιακή κασετίνα, με 30 ξεχασμένα παλιά χοροτράγουδα Κεφαλληνίας, Έρευνα – κείμενα: Γεράσιμος Σωτ,. Γαλανός, και Μουσική Επιμέλεια: Λαμπρογιάννης Πεφάνης.
(4) «Λόγια Κεφαλληνιακή Μούσα» των: Γεράσιμος Σωτ. Γαλανός και Λαμπρογιάννης Πεφάνης. Έργα Κεφαλλήνων συνθετών 19ου και 20ουαιώνα, δίτομο έργο. Έκδοση από το Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Ιονίων 2015-και 2016 αντίστοιχα. Βλ. Παναγής Σπυρίδων Βρετός (1905-1972).
