Η Ανάσταση, αποκαλύπτει την ουσία της εκκλησίας, επειδή είναι η συνέχεια της Σταύρωσης και η επικύρωση της διαθήκης του Χριστού. Η εκκλησιαστική παράδοση μαζί με την λαογραφία της Μ. Εβδομάδας, δεν αφήνει τη μνήμη του πιστού να πεθάνει. Η ελληνορθόδοξη παράδοση είναι ανθρώπινη, έχει στοιχεία της ιστορίας, βλέπει το βαθύ παρελθόν, όμως επειδή είναι μαζί με την εκκλησία, βλέπει το μέλλον. Το στιγμιότυπο της Μ. Εβδομάδας, ενισχύει την μνήμη και ακολουθεί την διαθήκη του Χριστού. Η λαογραφία του Πάσχα, είναι βαθιά χριστιανική και ελεύθερη, για αυτό έχει συνέχεια και απευθύνεται στις ψυχές.
Ο ναός, την Μ. Εβδομάδα, είναι πένθιμα στολισμένος, ιερείς και πιστοί- κλήρος και λαός, σεβάσμια τιμούν το πάθος του Χριστού. Όσο ο Κύριος υψώνεται στον Σταυρό, δηλαδή από το βράδυ της Μ. Πέμπτης, έως την ακολουθία της αποκαθήλωσης το μεσημέρι της Μ. Παρασκευής, στην υμνολογία και την λαογραφία κυριαρχούν τα μοιρολόγια: «Σήμερον κρεμάται επί ξύλου,
ο εν ύδασι την γην κρεμάσας.
Στέφανον εξ ακανθών περιτίθεται..».
Η πένθιμη μνήμη της Σταύρωσης, αφορά την μοναδική ενέργεια που ο ίδιος ο Χριστός δεν έκανε, αλλά Του έκαναν.
Τα μοιρολόγια της Μ. Παρασκευής (λέγονται τα μοιρολόγια της Παναγίας), ψέλνονται από τις γυναίκες στα σπίτια και στην εκκλησία. Μέσα από αυτά, οι μικροί άνθρωποι μαθαίνουν την ιστορία. Τα μοιρολόγια είναι παιδευτικά και λειτουργικά. Με διάφορες παραλλαγές ανά περιοχές του Ελληνισμού, γυναίκες όλων των ηλικιών τραγουδούν : «σήμερα μαύρος ουρανός, σήμερα μαύρη μέρα, σήμερα όλοι θλίβονται και τα βουνά λυπούνται…». Μαζί με τα θρηνικά μοιρολόγια, οι γυναίκες θυμούνται τις στιγμές που ο Ελληνισμός πόνεσε: την άλωση της πρωτεύουσας Κωνσταντινούπολης, του ξεριζωμού του ελληνισμού της Μ. Ασίας και του Πόντου (γενοκτονία των Ελλήνων).
Τα μοιρολόγια της εκκλησίας είναι τα εγκώμια της Μ. Παρασκευής, για αυτό και δεν γράφτηκαν σε βυζαντινούς χαρακτήρες, αλλά μεταδόθηκαν προφορικά. Τα έθιμα της ημέρας, γίνονται όλα στην εκκλησία. Οι πιστοί φέρνουν λουλούδια για τον στολισμό του επιταφίου. Στην ακολουθία το ίδιο βράδυ, περνούν κάτω από τον κενό επιτάφιο και παίρνουν λουλούδια τα οποία καίγονται όλο το χρόνο μαζί με το λιβάνι στα σπίτια.
Επειδή η εκκλησία βρίσκεται ήδη στο μετά,δηλαδή είναι μαζί με τον καινό, τον αναστάσιμο άνθρωπο και όχι με τον θάνατο, στην υμνολογία και στη λειτουργική παράδοση, πριν την αναστάσιμη ακολουθία ακούγονται ήδη οι χαρμόσυνοι ύμνοι.
Οι χαρμόσυνοι ύμνοι που ακούγονται τη Μ. εβδομάδα, αναφέρονται στους τρεις Παίδες της παλαιάς Διαθήκης, προτυπώνουν την Ανάσταση του Χριστού και ακούγονται: στις ακολουθίες του Νυμφίου, δηλαδή στις ακολουθίες της Μεγάλης Δευτέρας έως την Μ. Τετάρτη, στις ακολουθίες των Παθών που έπονται ( της Μεγάλης Πέμπτης και της Μ. Παρασκευής- κατά σειρά τα γεγονότα: ιερός νιπτήρ, μυστικός δείπνος, υπερφυής προσευχή, προδοσία Ιούδα, δίκη, Σταύρωση, αποκαθήλωση, ταφή του Χριστού) έως το Μ. Σάββατο το πρωί όπου είναι η πρώτη Ανάσταση, δηλαδή η αναγγελία της Ανάστασης του Χριστού. Κορυφώνονται στην αναστάσιμη ακολουθία.
Οι τρεις Παίδες, ο Σεδράχ (Ανανίας), ο Μισάχ(Μισαήλ) και ο Αβδεναγώ (Αζαρίας) ήταν οι νεαροί Εβραίοι, ευνοούμενοι του βασιλιά Ναβουχοδονόσορπου επέζησαν θαυματουργικά από τριήμερη καύση σε καμίνι, επειδή αρνήθηκαν να προσκυνήσουν την χρυσή εικόνα του βασιλιά. Όλα τα πρόσωπα της παλαιάς Διαθήκης που προτύπωναν την ζωή του Χριστού ακούγονται στις ακολουθίες της Μ. Εβδομάδας.
Οι προφητείες για την Ανάσταση μαζί με τις προτυπώσεις, κορυφώνουν το σωτηριώδες μήνυμα της Ανάστασης, και ακούγονται στην ιερή ακολουθία του Μ. Σαββάτου (είναι το μέρος της ακολουθίας που τελείται στον ναό μετά την επιστροφή του επιταφίου την Μ. Παρασκευή το βράδυ). Η τελευταία που διαβάζεται είναι των Τριών Παίδωναλλά και του Ιεζεκιήλ. Διότι η Ανάσταση του Χριστού, είναι η συνέχεια της Σταύρωσης και η προηγούμενη της Δεύτερης Αποκάλυψης, δηλαδή της ολοκλήρωσης του έργου του Χριστού. Στον Ιεζεκιήλ, περιγράφεται η ανάσταση των ανθρώπων κατά την Δευτέρα Παρουσία.
Την ώρα που ξεκινούν να διαβάζονται οι προφητείες, οι νοικοκυρές, μέσα στην εκκλησία ή στο αρχονταρίκι του ναού, φτιάχνουν το νέο προζύμι της χρονιάς. Το νερό σταυρώνεται με βασιλικό ή κάποιο άνθος ή φύλλο δάφνης από τον επιτάφιο μαζί με αλεύρι. Κατά την ανάγνωση της προφητείας του Ιεζεκιήλ, ο χυλός, φουσκώνει θαυματουργικά και αναπιάνεται σε προζύμι από το οποίο προέρχονται όλα τα πρόσφορα των ακολουθιών. Τα τελευταία πρόσφορα με το παλιό προζύμι ήταν αυτά της θείας λειτουργίας της Μ. Πέμπτης, στην λειτουργία του Μυστικού Δείπνου.
Η Μ. Πέμπτη είναι η τελευταία ημέρα προπαρασκευής για την Ανάσταση για την κοινωνία και κυρίως, για τις ψυχές. Η ημέρα είναι χωρισμένη σε τρία μέρη:
Α) το πρωί, όπου γίνεται η λειτουργία του Μ. Βασιλείου. Είναι
λειτουργία μεγάλη και όχι προηγιασμένη. Καθένας πηγαίνει από
ένα πρόσφορο στην εκκλησία. Το πρόσφορο αυτό ευλογείται και
δίνεται πίσω μετά το πέρας της ακολουθίας. Το ύψωμα από αυτό
το πρόσφορο, μένει στο εικονοστάσι και φυλάσσεται όλο το χρόνο..
Η εκκλησία είναι στολισμένη όλη τη Μ. εβδομάδα ή από το
μεσημέρι της Μ. Πέμπτης, με πένθιμα χρώματα . Παλαιότερα μόνο
με σκούρα χρώματα μωβ. Πλέον έχει καθιερωθεί και το μαύρο. Οι
πολυέλαιοι έχουν μαύρα τούλι, όλες οι λαμπάδες φέρουν πένθιμες
κορδέλες. Στο μέσον της εκκλησίας, τοποθετούνταν μία ή
περισσότερες μεγάλες «γοργοθόπετρες» όπου πάνω τους
στερεώνονταν ο Σταυρός του Κυρίου. Οι εικόνες του τέμπλου
καλύπτονται με μεγάλα πανιά μαύρα πανιά. Αφαιρούνται, το
Μεγάλο Σάββατο το πρωί, τη στιγμή που ο ιερέας βγαίνει από την
ωραία πύλη στη πρώτη Ανάσταση και κραυγάζει «ανάστα ο Θεός».
Η Μ. Παρασκευή είναι η παραμονή του λαογραφικού διαβατήριου Μ. Σαββάτου και η μόνη προπαρασκευαστική ημέρα όπου τα έθιμα είναι πένθιμα. Καμία εργασία δεν γίνεται, ούτε μαγειρεύεται γεύμα. Οι καμπάνες χτυπούν πένθιμα και όλοι νηστεύουν.
Οι ημέρες πριν το εβραϊκό Πάσχα, ήταν πολύβουες στην κατεχόμενη Ιερουσαλήμ, πριν την Σταύρωση όπως και τότε, στην σιωπηλή προετοιμασία της Εξόδου στην Αίγυπτο, όπως και πάλι λαογραφικά είναι και για την ελληνική παράδοση. Οι προετοιμασίες για τον εορτασμό της Ανάστασης τελειώνουν την στιγμή που ο ιερέας σαν άλλος Ιωσήφ, φέρει τον Εσταυρωμένο στο μέσον του ναού.
Με το άγγελμα της Ανάστασης, ο πιστός γίνεται η λαμπάδα που μεταφέρει προς τα έξω το φως, που δεν σβήνει. Δεν είναι το ίδιο φως του επιταφίου αλλά είναι το αναστάσιμο φως. Οι λαμπάδες που μένουν όλο το βράδυ στην εκκλησία ανάμενες, από τον Σταυρό, φτάνουν στα χέρια των πιστών και δημιουργούν τον μονοπάτι του φωτός της Ανάστασης. Την Μ. Παρασκευή το κερί περιμένουμε να μας το ανάψουν, ενώ στην Ανάσταση εμείς ανάβουμε το κερί και μεταδίδεται το φως σε όλους.
Βιβλιογραφία
1. Λουκάτος Δημήτριος, Γενικές αρχές στη παρουσία και την εξέλιξη των
λαογραφικών φαινομένων, 1977.
2. Λουκάτος, Δημήτριος Εισαγωγή στην ελληνική λαογραφία. Αθήνα :
Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης , 1991.
3. Λουκάτος, Δημήτριος Συμπληρωματικά του Χειμώνα και της Άνοιξης.
Αθηνα : Φιλιππότη, 1985.
4. Λουκάτος, Δημ. Σ. Πασχαλινά και της Άνοιξης. Αθήνα ,Φιλιππότη,
1988.
5. Λουκάτος, Δημ., Κεφαλονίτικη λατρεία, Αθήνα, 1952.
6. Γιώργου Β. Σιέττου, έθιμα στις γιορτές, Πειραιάς,1975.
7. Μ. Γ . ΒΑΡΒΟΥΝΗΣ, Οι Εορτές του Πάσχα στην Ελληνική
Λαϊκή Εθιμοταξία, Αθήνα, 2018.
8. Δημ. Σ. Λουκάτου, Εισαγωγή στην ελληνική λαογραφία,
Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα, 1992.
9. Ν. Λυγερός,Ανάστασης δώρα, απόσπασμα ( e- masterclass), 2023, https://lygeros.org/podcast-1-136/.
10. εικόνα: Ν. Λυγερός, τα πάθη, 22635 – Τα Πάθη. (Dessin au feutre), 2015.
