Της Άννας Δανάλη
Εκείνα τα παιδιά του παλιού χωριού κουβαλούσαν στις μικρές τους πλάτες έναν ολόκληρο κόσμο, έναν κόσμο που σήμερα μοιάζει μακρινός, σχεδόν ξεχασμένος, μα για όσους τον έζησαν παραμένει ζωντανός σε μια γωνιά της μνήμης. Ήταν χρόνια που η ζωή δεν χαριζόταν εύκολα στους ανθρώπους, που τα σπίτια ήταν φτιαγμένα με πέτρα και ξύλο, οι δρόμοι στρωμένοι με ανώμαλες πλάκες και χώμα, και η καθημερινότητα κυλούσε με έναν ρυθμό που τον όριζαν οι ανάγκες της οικογένειας, οι εποχές και ο μόχθος.
Στο χωριό εκείνο, σκαρφαλωμένο ανάμεσα στους λόφους, τα παιδιά μεγάλωναν γρήγορα. Από μικρά μάθαιναν να ξεχωρίζουν τις χαρές από τις στερήσεις και να μη ζητούν περισσότερα απ’ όσα μπορούσαν να τους προσφέρουν οι γονείς τους. Τα περισσότερα είχαν ένα καλό ρούχο για τις γιορτές, δυο αλλαξιές για το σχολείο και παπούτσια που περνούσαν από το ένα παιδί στο άλλο, μέχρι που δεν άντεχαν άλλο. Κι όμως, μέσα σε εκείνη τη λιτή ζωή, υπήρχε μια συντροφικότητα που δύσκολα συναντά κανείς σήμερα. Κανένα παιδί δεν χρειαζόταν να κανονίσει το παιχνίδι του από την προηγούμενη ημέρα. Αρκούσε να βγει στον δρόμο και να βρει τους φίλους του.
Τα πρωινά είχαν τη δική τους κίνηση. Οι γυναίκες άνοιγαν τα παράθυρα, σκούπιζαν τα κατώφλια και τακτοποιούσαν τα σπίτια πριν αρχίσουν τις δουλειές της ημέρας. Άλλες πήγαιναν στο πηγάδι, άλλες στο φούρνο, άλλες έμεναν στα χωράφια μαζί με τους άντρες τους. Οι άντρες συγκεντρώνονταν για λίγο στο καφενείο, πριν πάρουν τον δρόμο για τις δουλειές τους, ενώ οι μεγαλύτεροι κάθονταν έξω, στις ξύλινες καρέκλες, παρακολουθώντας όσα συνέβαιναν στην πλατεία. Κάθε περαστικός ήταν γνωστός και κάθε καινούργιο πρόσωπο γινόταν αμέσως αντικείμενο ενδιαφέροντος.
Για τα παιδιά, όμως, το χωριό ήταν ολόκληρη η επικράτειά τους. Οι ανηφοριές, οι αυλές, τα πέτρινα σκαλοπάτια και τα στενά δρομάκια αποτελούσαν τον δικό τους μικρό κόσμο. Έτρεχαν με τις σχολικές τσάντες στα χέρια, έπαιζαν με ό,τι έβρισκαν και έφτιαχναν παιχνίδια από πράγματα που οι μεγάλοι θεωρούσαν άχρηστα. Ένα κομμάτι ξύλο μπορούσε να γίνει αυτοκίνητο, ένα παλιό κουτί θησαυρός και μια άδεια αυλή ολόκληρο βασίλειο.
Το σχολείο ήταν από τα σημαντικότερα σημεία της ζωής τους. Δεν ήταν όλα τα παιδιά το ίδιο τυχερά. Μερικά έπρεπε να βοηθούν πρώτα τους γονείς τους και ύστερα να καθίσουν μπροστά στα βιβλία. Άλλα περπατούσαν μεγάλες αποστάσεις για να φτάσουν στην τάξη, με τα χέρια χωμένα στις τσέπες τις παγωμένες ημέρες του χειμώνα. Κρατούσαν τα τετράδιά τους προσεκτικά, γιατί δεν υπήρχαν χρήματα για να αγοράζονται συνεχώς καινούργια. Ένα μολύβι έπρεπε να χρησιμοποιείται μέχρι να γίνει τόσο μικρό που μετά βίας χωρούσε στα δάχτυλα κι όταν ερχόταν το διάλειμμα, όλες οι διαφορές έμοιαζαν να εξαφανίζονται. Τα παιδιά έτρεχαν στην αυλή, γελούσαν, κυνηγιούνταν και ξεχνούσαν για λίγο τις υποχρεώσεις που τα περίμεναν στο σπίτι. Κάποια κουβαλούσαν μαζί τους ένα κομμάτι ψωμί, άλλα λίγες ελιές ή μια μικρή πίτα που είχε ετοιμάσει η μάνα τους. Συχνά μοιράζονταν το κολατσιό τους, χωρίς να μετρούν ποιος είχε περισσότερο και ποιος λιγότερο. Εκείνα τα χρόνια η φτώχεια ήταν κοινή εμπειρία και η αλληλεγγύη πολλές φορές ο μόνος τρόπος για να την αντέξουν οι άνθρωποι.
Μια από τις πιο ξεχωριστές ημέρες ήταν εκείνη που περνούσε από το χωριό το λεωφορείο. Δεν ερχόταν πολλές φορές μέσα στην ημέρα και η άφιξή του έδινε στην πλατεία μια διαφορετική ζωντάνια. Άλλοι περίμεναν κάποιον συγγενή που επέστρεφε από την πόλη, άλλοι είχαν να παραλάβουν δέματα και άλλοι ετοιμάζονταν για το ταξίδι τους. Για τα παιδιά, το μεγάλο όχημα ήταν ένα μικρό γεγονός. Σταματούσαν το παιχνίδι τους και το παρακολουθούσαν μέχρι να ξαναπάρει τον δρόμο του, αφήνοντας πίσω του την καθημερινότητα να συνεχιστεί.
Στο μικρό μαγαζί της γειτονιάς υπήρχαν λίγα απ’ όλα. Ζάχαρη, αλεύρι, μακαρόνια, σαπούνι, κονσέρβες, όσπρια και μικροπράγματα που χρειάζονταν τα νοικοκυριά. Οι αγορές γίνονταν με προσοχή, γιατί κάθε δραχμή είχε τη σημασία της. Οι μητέρες έστελναν τα παιδιά με ένα χαρτάκι στο χέρι και εκείνα επέστρεφαν κρατώντας σφιχτά τα ψώνια, περήφανα που είχαν αναλάβει μια μικρή ευθύνη.
Τα απογεύματα, όταν τελείωναν οι δουλειές, οι δρόμοι γέμιζαν ξανά από παιδικές φωνές. Τα κορίτσια πολλές φορές κάθονταν μαζί, έπαιζαν, έφτιαχναν μικρές ιστορίες και ονειρεύονταν τη ζωή που θα είχαν όταν μεγάλωναν. Τα αγόρια έτρεχαν στις πλαγιές και στις αλάνες, επιστρέφοντας στο σπίτι με σκονισμένα γόνατα και κουρασμένα πόδια. Οι μεγαλύτεροι τα περίμεναν με την έγνοια τους, γιατί εκείνα τα χρόνια τα παιδιά μεγάλωναν ελεύθερα, αλλά οι γονείς δεν έπαυαν στιγμή να ανησυχούν.
Δεν ήταν, βέβαια, όλα όμορφα. Υπήρχαν οικογένειες που δυσκολεύονταν ακόμη και να εξασφαλίσουν το καθημερινό φαγητό. Υπήρχαν παιδιά που εγκατέλειπαν νωρίς το σχολείο για να δουλέψουν, κορίτσια που μεγάλωναν με περισσότερους περιορισμούς και αγόρια που έφευγαν από μικρή ηλικία για να βρουν μεροκάματο αλλού. Πολλά σπίτια είχαν κάποιον ξενιτεμένο, έναν πατέρα, έναν αδελφό ή έναν θείο που είχε φύγει για την πόλη ή για μια ξένη χώρα, αναζητώντας μια καλύτερη τύχη. Οι επιστροφές τους ήταν σπάνιες και οι οικογένειες μετρούσαν τον χρόνο ανάμεσα στα γράμματα και στις γιορτές.
Κάποια από εκείνα τα παιδιά δεν έμειναν ποτέ στο χωριό. Μεγάλωσαν, έφυγαν, σπούδασαν ή δούλεψαν σε μακρινά μέρη, δημιούργησαν τις δικές τους οικογένειες και έχτισαν μια διαφορετική ζωή. Άλλα επέστρεψαν ύστερα από δεκαετίες, με τα μαλλιά τους άσπρα και τα βήματά τους πιο αργά. Περπάτησαν ξανά στους ίδιους δρόμους, στάθηκαν μπροστά στα σπίτια που κάποτε έτρεχαν να μπουν μέσα και αναζήτησαν με τα μάτια τους τις αυλές όπου είχαν αφήσει τα παιδικά τους χρόνια.
Το χωριό είχε αλλάξει. Κάποια μαγαζιά είχαν κλείσει, μερικά σπίτια είχαν ερημώσει και οι παλιές φωνές είχαν λιγοστέψει. Η πλατεία δεν είχε πια την ίδια κίνηση και το λεωφορείο δεν αποτελούσε εκείνο το ξεχωριστό γεγονός που θυμούνταν. Οι άνθρωποι που κάποτε γέμιζαν τα καφενεία είχαν φύγει από τη ζωή και οι νεότεροι γνώριζαν τις ιστορίες τους μόνο μέσα από τις αναμνήσεις των παλιών.
Όμως, όταν ένας από εκείνους τους παλιούς συμμαθητές συναντούσε έναν άλλον, κάτι παράξενο συνέβαινε. Για λίγα λεπτά δεν ήταν πια ηλικιωμένοι άνθρωποι με οικογένειες, υποχρεώσεις και χρόνια στην πλάτη τους. Γίνονταν ξανά εκείνα τα παιδιά που στέκονταν μαζί στον δρόμο, με τις σχολικές τσάντες στα χέρια και τα όνειρα ακόμη άγνωστα μπροστά τους και τότε καταλάβαιναν πως δεν τους έλειπε μόνο το χωριό. Τους έλειπαν οι άνθρωποι που το αποτελούσαν, οι φίλοι που δεν χρειάζονταν προσκλήσεις για να συναντηθούν, οι γονείς που τους περίμεναν στο κατώφλι και εκείνη η εποχή που, παρά τις στερήσεις της, τους είχε χαρίσει κάτι πολύτιμο.
Γιατί τα παιδικά χρόνια δεν επιστρέφουν ποτέ, όσο κι αν προσπαθήσουμε να ξαναπερπατήσουμε τους δρόμους τους. Μένουν όμως μέσα μας, φυλαγμένα σε εικόνες που δεν ξεθωριάζουν και ίσως, τελικά, αυτό να είναι το μεγαλύτερο δώρο εκείνων των παλιών χωριών: πως μας έμαθαν ότι η ευτυχία δεν μετριέται πάντα με όσα έχουμε, αλλά με τους ανθρώπους που στέκονται δίπλα μας κι αν κάποτε, περνώντας από ένα παλιό πέτρινο δρομάκι, συναντήσουμε μια ομάδα παιδιών που γελούν και τρέχουν, ας μην τα κοιτάξουμε απλώς σαν παιδιά μιας άλλης εποχής. Ας θυμηθούμε πως κάποτε ήμασταν κι εμείς εκεί, πως κάποτε ολόκληρος ο κόσμος χωρούσε σε έναν δρόμο, σε μια σχολική τσάντα και σε μια παρέα που δεν ήθελε τίποτε άλλο για να είναι ευτυχισμένη.
