Γράφει ο Πλοίαρχος Ηλίας Στεφανάτος
Οι εικόνες από την παραλία Σπίθοι στη Σκάλα Κεφαλονιάς δεν είναι «έκτακτο γεγονός». Είναι το ορατό αποτέλεσμα μιας αλυσίδας επιλογών, παραλείψεων και ψευδαισθήσεων. Η θάλασσα απλώς κάνει αυτό που έκανε πάντα: παίρνει πίσω χώρο όταν της τον αφαιρούμε, χτυπά πιο δυνατά όταν της στερούμε τη φυσική άμυνα, και τελικά διεκδικεί την ακτογραμμή που εμείς θεωρήσαμε “οικόπεδο με θέα”.
Στη Σκάλα, η διάβρωση και ο κυματισμός άλλαξαν μέσα σε μικρό χρόνο ένα τοπίο που οι κάτοικοι αναγνώριζαν ως σταθερό. Τοπικά μέσα περιγράφουν απειλή προς κατοικίες, περιουσίες και το παραλιακό μέτωπο, με εικόνες που σοκάρουν και δείχνουν την ακτή να “φεύγει” μέτρο μέτρο.
Αυτό δεν είναι μόνο περιβαλλοντικό ζήτημα. Είναι ζήτημα ασφάλειας, δημόσιων υποδομών, οικονομικής βιωσιμότητας και πολιτικής αξιοπιστίας.
Το πρώτο μάθημα, το μόνο που δεν πρέπει να ξεχαστεί
Όποιος έχει ζήσει τη θάλασσα από κοντά ξέρει το βασικό: δεν τη φοβάσαι, τη σέβεσαι. Και ο σεβασμός στη θάλασσα έχει πρακτική μετάφραση: κρατάς απόσταση. Η ακτή δεν είναι γραμμή πάνω σε χάρτη. Είναι ζώνη. Ζώνη κίνησης, ζώνη ενέργειας, ζώνη μεταφοράς άμμου, ζώνη πλημμυρικών εξάρσεων, ζώνη κινδύνου.
Όταν κτίζεις μέσα σε αυτή τη ζώνη, δεν “κερδίζεις” γη. Δανείζεσαι χρόνο.
Τα δεδομένα δεν είναι με το μέρος μας
Η μέση στάθμη της θάλασσας ανεβαίνει παγκοσμίως με ρυθμό που έχει επιταχυνθεί μετά το 1993, σε τάξη μεγέθους περίπου 3,3 mm/έτος για τις τελευταίες δεκαετίες, ενώ υπάρχουν και πιο πρόσφατες εκτιμήσεις που δείχνουν συνέχιση της επιτάχυνσης.
Για τη Μεσόγειο ειδικά, οι σειρές παρατήρησης δείχνουν καθαρή ανοδική τάση αλλά και έντονη διαχρονική μεταβλητότητα, με περιόδους υψηλότερων και χαμηλότερων ρυθμών, κάτι που κάνει τον τοπικό σχεδιασμό πιο δύσκολο και όχι πιο εύκολο.
Και εδώ βρίσκεται η παγίδα που μας σκοτώνει πολιτικά και τεχνικά: ο κόσμος ακούει «μερικά χιλιοστά τον χρόνο» και το υποτιμά. Στην πραγματικότητα, η ζημιά στις ακτές δεν έρχεται γραμμικά. Έρχεται με γεγονότα υψηλής ενέργειας, με καταιγίδες, με θαλάσσιες εξάρσεις, με κύματα που χτυπούν σε λάθος γωνία πάνω σε λάθος έργο, τη λάθος μέρα, στο λάθος σημείο. Η διάβρωση είναι η αργή καμπύλη. Η καταστροφή είναι το απότομο άλμα.
Η “βιβλική καταστροφή” είναι πολιτική λέξη. Η τεχνική λέξη είναι προβλεψιμότητα.
Το να αποκαλούμε τέτοιες εικόνες “αποκάλυψη” τελικά βολεύει κάποιους, επειδή τις παρουσιάζει ως εξωγενές σοκ. Μας απαλλάσσει από ευθύνη. Η αλήθεια είναι πιο ενοχλητική: μεγάλο μέρος της τρωτότητας είναι κατασκευασμένο από εμάς.
• Χτίσαμε δρόμους, κτίρια και υποδομές πάνω στη δυναμική ζώνη της ακτής.
• Σκληρύναμε παράκτια μέτωπα χωρίς να σεβαστούμε τη φυσική μεταφορά ιζήματος.
• Μειώσαμε αμμοθίνες και “μαλακές” άμυνες που απορροφούν ενέργεια.
• Επιτρέψαμε μικρές κατατμήσεις παραλίας που σωρευτικά γίνονται ιδιωτικοποίηση.
• Ανεχτήκαμε αυθαίρετα και μετά ψάχναμε “ρυθμίσεις”.
Στη Σκάλα δεν βλέπουμε μόνο κύματα. Βλέπουμε το κόστος μιας χωροταξικής κουλτούρας που λειτουργεί με ορίζοντα τετραετίας απέναντι σε φυσικά συστήματα που κινούνται σε ορίζοντα δεκαετιών.
Και μέσα σε αυτό, το 2024 κάναμε το αντίθετο από αυτό που απαιτεί η κλιματική προσαρμογή
Το 2024, η δημόσια συζήτηση για τον αιγιαλό και την παραλία πήγε προς μια λογική “αξιοποίησης” της παράκτιας ζώνης, με έντονες αντιδράσεις οργανώσεων και φορέων.
Ο νόμος 5092/2024 δημοσιεύτηκε σε ΦΕΚ στις 4 Μαρτίου 2024, με αντικείμενο όρους αξιοποίησης δημόσιας περιουσίας σε παραθαλάσσιες περιοχές.
Η ουσία του πολιτικού προβλήματος δεν είναι μια τεχνική διάταξη. Είναι το σήμα που εκπέμπεται: ότι η ακτή αντιμετωπίζεται ως μέτωπο ανάπτυξης και όχι ως κρίσιμη ζώνη κινδύνου.
Και αυτό το σήμα συγκρούεται με όσα έχουν ήδη συμφωνηθεί διεθνώς για τη Μεσόγειο.
Η Μεσόγειος έχει πρωτόκολλο. Εμείς έχουμε αναβολή.
Το Πρωτόκολλο για την Ολοκληρωμένη Διαχείριση Παράκτιων Ζωνών στη Μεσόγειο περιλαμβάνει αρχή δημιουργίας ζώνης υποχώρησης, με σημείο αναφοράς τα 100 μέτρα ως ελάχιστη λογική προστασίας, με εξαιρέσεις υπό αυστηρές προϋποθέσεις. Εμείς καταργήσαμε και αυτά τα 30 που είχαμε και πήγαμε στο 0.
Ακόμα και αν κάποιος διαφωνεί πολιτικά με τα 100 μέτρα, δεν μπορεί να διαφωνεί με την επιστήμη του κινδύνου: όσο πλησιάζεις τη θάλασσα, τόσο αυξάνεις την έκθεση, τη ζημιά, το κόστος και την πιθανότητα αποτυχίας.
Το “κρυφό” κόστος: το κράτος γίνεται ασφαλιστική εταιρεία για κακές επιλογές
Εδώ είναι η πιο σκληρή αλήθεια, αυτή που σπάνια λέγεται δημόσια:
Όταν επιτρέπεις ή ανέχεσαι κατασκευές σε ζώνες υψηλού κινδύνου, το ρίσκο δεν μένει στον ιδιώτη. Μεταφέρεται στον φορολογούμενο.
Γιατί μετά την καταστροφή ξεκινάει το γνωστό έργο:
• αιτήματα αποζημίωσης
• επείγοντα έργα με απευθείας αναθέσεις
• ανακατασκευές του ίδιου δρόμου στο ίδιο σημείο
• “προσωρινά” μπαλώματα που γίνονται μόνιμα
Αυτό δεν είναι κοινωνική πολιτική. Είναι παγίδα δημόσιων οικονομικών.
Και δεν είναι μόνο ελληνικό θέμα. Απλώς εδώ έχει γίνει κουλτούρα.
Νομιμότητα και Ευρώπη: δεν είμαστε μόνοι μας σε αυτό το γήπεδο
Η Ελλάδα έχει ήδη καταδικαστεί από το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης για συστηματική αποτυχία θέσπισης κατάλληλων στόχων και μέτρων διατήρησης για περιοχές Natura 2000, σε υπόθεση που αφορά ευρύτερα την εφαρμογή της Οδηγίας για τους Οικοτόπους.
Παράλληλα, υπάρχουν και άλλες πρόσφατες διαπιστώσεις για ελλείψεις στην επικαιροποίηση σχεδίων διαχείρισης κινδύνων πλημμύρας, που δείχνουν κενά στον σχεδιασμό προσαρμογής.
Όταν λοιπόν χαλαρώνεις το πλαίσιο της ακτής και ταυτόχρονα έχεις ιστορικό αδυναμίας εφαρμογής και ελέγχου, δεν δημιουργείς ανάπτυξη. Δημιουργείς ευρωπαϊκό, νομικό και οικονομικό ρίσκο.
Τι πραγματικά χρειάζεται η Κεφαλονιά και κάθε νησί που κοιτά τη θάλασσα κατάματα
Ας αφήσουμε τα ευχολόγια. Το “να αλλάξουμε νοοτροπία” δεν αρκεί. Η νοοτροπία αλλάζει όταν αλλάζουν τα κίνητρα, οι κανόνες και οι συνέπειες.
1) Χαρτογράφηση κινδύνου ακτογραμμής με ορίζοντα 30ετίας
Κάθε παράκτιος δήμος χρειάζεται επιχειρησιακό χάρτη:
• ζώνες διάβρωσης
• ζώνες υπερχείλισης
• κρίσιμες υποδομές σε έκθεση
• σενάρια καταιγίδας με επιστροφή 20, 50, 100 ετών
Χωρίς αυτό, τα έργα είναι τυφλά.
2) Έργα “σκληρά” μόνο όπου τεκμηριώνεται ότι δεν υπάρχει άλλη λύση
Κυματοθραύστες και παράκτια έργα προστασίας έχουν θέση, αλλά έχουν και παρενέργειες: αλλάζουν τα ρεύματα, μεταφέρουν το πρόβλημα παρακάτω, “τρώνε” γειτονικές παραλίες.
Το σωστό δεν είναι “περισσότερο τσιμέντο”. Το σωστό είναι “σωστό έργο στο σωστό σημείο με σωστή μελέτη”.
3) Φύση ως υποδομή, όχι ως διακόσμηση
Αμμοθίνες, υγρότοποι, ζώνες βλάστησης, αναπλήρωση άμμου όπου τεκμηριώνεται, προστασία παράκτιων σχηματισμών. Αυτά δεν είναι ρομαντισμός. Είναι άμυνα χαμηλού κόστους σε σχέση με την επαναλαμβανόμενη καταστροφή.
4) Υποδομές με αντιπλημμυρική λογική “πίσω από την ακτή”
Αντεπιστροφικές βαλβίδες, αντλιοστάσια, αναβαθμίσεις δικτύων, αποστραγγιστικά, διαχείριση ομβρίων. Η ακτή δεν είναι μόνο κύμα. Είναι και νερό που δεν έχει πού να πάει όταν η θάλασσα “κλείνει” την έξοδο.
5) Managed retreat, η δύσκολη λέξη που θα γίνει αναγκαστική πράξη
Υπάρχουν σημεία που θα χαθούν. Όχι επειδή “θα μας τιμωρήσει η φύση”, αλλά επειδή το ισοζύγιο άμμου και ενέργειας δεν θα επιτρέψει σταθεροποίηση. Εκεί, η στρατηγική δεν είναι ηρωισμός. Είναι μετατόπιση. Σχεδιασμένη, δίκαιη, με κανόνες και αποζημιωτικό πλαίσιο που δεν επιβραβεύει την παρανομία.
Το πολιτικό δίλημμα που κανείς δεν θέλει να πει καθαρά
Η Ελλάδα πρέπει να αποφασίσει:
Θα είναι χώρα που “αξιοποιεί” την ακτή μέχρι να μην υπάρχει ακτή;
Ή θα είναι χώρα που χτίζει αξία πάνω σε ανθεκτικά παράκτια συστήματα;
Δεν γίνεται και τα δύο.
Και εδώ η Κεφαλονιά έχει ιδιαίτερη ευθύνη, επειδή είναι νησί που ζει από το τοπίο του. Κάθε μέτρο παραλίας που χάνεται δεν είναι μόνο άμμος. Είναι τουριστικό προϊόν, είναι δημόσιος χώρος, είναι ασφάλεια, είναι εμπιστοσύνη.
Η Σκάλα δεν είναι εξαίρεση. Είναι προειδοποίηση με ημερομηνία λήξης.
Η δημόσια συζήτηση συχνά σταματά στις φωτογραφίες. Η δουλειά των σοβαρών κοινωνιών ξεκινά μετά τις φωτογραφίες.
Οι εικόνες από τους Σπίθους πρέπει να γίνουν φάκελος:
• τεχνικός
• οικονομικός
• διοικητικός
• πολιτικός Και να απαντηθεί το μόνο τίμιο ερώτημα:
Θέλουμε να πληρώνουμε κάθε φορά μετά την καταστροφή, ή θέλουμε να επενδύσουμε πριν;
Γιατί η θάλασσα δεν διαπραγματεύεται. Δεν την ενδιαφέρει η θητεία κανενός. Δεν υπογράφει μνημόνια. Δεν συγχωρεί αυταπάτες.
Ο σεβασμός προς τη θάλασσα, ως κοινωνία, σημαίνει δύο πράγματα:
να κρατάμε χώρο για τη θάλασσα και να κρατάμε χώρο για την επόμενη γενιά.
Αν συνεχίσουμε να χτίζουμε πάνω στο κύμα, τότε δεν θα μας “εκδικηθεί” η θάλασσα. Θα μας χρεώσει. Και ο λογαριασμός έρχεται πάντα με τόκο.
Capt. Ilias Stefanatos MSc
