Υπάρχουν περίοδοι που οι κοινωνίες δεν καταρρέουν με κρότο, αλλά με ψίθυρο. Όχι μέσα από πολέμους και ερείπια, αλλά μέσα από ένα αργό, σχεδόν ανεπαίσθητο άδειασμα της ψυχής. Ένα ψυχικό κενό που ζητά διαρκώς να γεμίσει — και ποτέ δεν χορταίνει, ένα ψυχικό κενό που δεν αντέχει τη σιωπή.
Όταν ο άνθρωπος παύει να αναρωτιέται ποιος είναι και αρκείται στο τι μπορεί να πάρει, τότε η μάσκα δεν φοριέται για το παιχνίδι, αλλά για την απόκρυψη. Και η κοινωνία, χωρίς να το καταλάβει, περνά από τη γιορτή στη βουλιμία, από τον καρνάβαλο στον κανίβαλο.
Τα όρια μετακινούνται, όχι επειδή τα συζητήσαμε ώριμα, αλλά επειδή τα συνηθίσαμε. Η ηθική φθορά δεν έρχεται πια με θόρυβο· έρχεται με αδιαφορία.
Η εποχή μας μοιάζει να διψά διαρκώς. Όχι για νόημα, αλλά για διέγερση. Για εικόνες, για εμπειρίες, για απολαύσεις που εξαντλούνται πριν καν τις γευτούμε.Έτσι, καταναλώνουμε ο ένας τον άλλον — συναισθηματικά, σωματικά, ηθικά — όχι από κακία, αλλά από αδυναμία να σταθούμε μόνοι απέναντι στον εαυτό μας.
Σκάνδαλα όπως εκείνο του Έπσταϊν λειτούργησαν σαν ρωγμές στο προσωπείο της προόδου. Δεν αποκάλυψαν κάτι καινούργιο· απλώς έφεραν στο φως μια παλιά αλήθεια: όταν η εξουσία συναντά την επιθυμία χωρίς όρια, ο άνθρωπος μετατρέπεται σε αντικείμενο. Και το πιο ανησυχητικό δεν ήταν μόνο η πράξη, αλλά η ταχύτητα με την οποία ξεχάστηκε.
Η καταγγελία μετατράπηκε αναλώσιμα σε προϊόν.Το απεχθές καταναλώθηκε και παραμερίστηκε, όπως κάθε άλλο θέαμα. Το σύστημα το επέτρεψε, το συγκάλυψε και τελικά το απορρόφησε χωρίς συνέπειες. Η εξουσία, το χρήμα και η πρόσβαση αποδείχθηκαν για άλλη μια φορά ισχυρότερα από την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Και η κοινή γνώμη, αγανάκτησε για λίγο και προχώρησε στο επόμενο θέμα.
Αυτός είναι ο σύγχρονος κανιβαλισμός: όχι το αίμα, αλλά η απάθεια. Όχι η ωμότητα, αλλά η συνήθεια. Η κοινωνία δεν σοκάρεται. Απλώς προχωρά παρακάτω.Σκρολάρει, αφήνοντας πίσω της ψυχές αθέατες και πληγές χωρίς όνομα. Σε αυτό το πλαίσιο, ο άνθρωπος δεν συναντά τον άλλον· τον χρησιμοποιεί, συναισθηματικά, κοινωνικά, ψηφιακά. Ο σύγχρονος εμπλουτισμένος κανιβαλισμός έχει clicks, ομερτά και ατιμωρησία. Είναι η μετατροπή του ανθρώπου σε μέσο και η κανονικοποίηση αυτής της μετατροπής. Το πραγματικό πρόβλημα, δεν είναι η ύπαρξη του σκανδάλου, αλλά η ταχύτητα με την οποία παύει να μας αφορά.
Και όμως, την ίδια στιγμή, ο κόσμος συνεχίζει να αναζητά διεξόδους εκτόνωσης. Μέσα σε αυτή την πνευματική ερημιά, το καρναβάλι εμφανίζεται όχι ως φυγή, αλλά ως αντίσταση. Από τα αρχαία διονυσιακά δρώμενα μέχρι τις σύγχρονες αποκριάτικες πομπές, η συλλογική χαρά λειτουργεί ως τελετουργία εξισορρόπησης. Δεν εξαλείφει το σκοτάδι· το αναγνωρίζει και το μεταπλάθει. Η μεταμφίεση δεν είναι ψεύδος, αλλά άδεια: να είμαστε άλλοι για λίγο, ώστε να αντέξουμε να επιστρέψουμε στον εαυτό μας.
Οι Απόκριες, όταν δεν εκφυλίζονται σε χυδαιότητα ή εμπορικό θέαμα, θυμίζουν κάτι αυτονόητο που έχουμε ξεχάσει: ότι η χαρά μπορεί να είναι συλλογική χωρίς να είναι βίαιη. Ότι η έκσταση δεν χρειάζεται θύματα. Ότι η μεταμφίεση μπορεί να είναι παιχνίδι και όχι άλλοθι.
Η διαφορά είναι σαφής. Ο καρνάβαλος συμμετέχει, γελά, μοιράζεται. Ο κανίβαλος ιδιοποιείται, καταναλώνει, αδιαφορεί για το κόστος. Ο ένας ανήκει σε μια παράδοση κοινωνικής εκτόνωσης, ο άλλος σε μια κουλτούρα ακόρεστης χρήσης ανθρώπων και καταστάσεων.
Καρνάβαλοι ή κανίβαλοι;
Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι εορταστικό, δεν είναι ρητορικό. Είναι υπαρξιακό. Είναι βαθιά ανθρώπινο. Αφορά την κατεύθυνση της κοινωνίας.
Θα συνεχίσουμε να βαφτίζουμε την απάθεια «ρεαλισμό» ή θα επαναφέρουμε όρια που προστατεύουν την ανθρώπινη αξία;
Θα συνεχίσουμε να φοράμε μάσκες για να κρύβουμε το κενό μας ή θα τολμήσουμε να γελάσουμε μαζί, χωρίς να πληγώνουμε;
Θα διαλέξουμε να είμαστε καρνάβαλοι — άνθρωποι της γιορτής και της κοινότητας — ή κανίβαλοι μιας εποχής που καταβροχθίζει ό,τι δεν μπορεί να αγαπήσει;
Η απάντηση δεν δίνεται με λόγια. Δίνεται με τον τρόπο που ζούμε.
Ίσως η Αποκριά, με τη φαινομενική της ελαφρότητα, να μας θυμίσει κάτι βαθιά σοβαρό: ότι ο άνθρωπος σώζεται όχι όταν καταναλώνει περισσότερο, αλλά όταν συμμετέχει. Όχι όταν εξαντλεί την ηδονή, αλλά όταν τη μοιράζεται. Και ότι ανάμεσα στο καρναβάλι και τον κανιβαλισμό, υπάρχει ακόμα χώρος για επιλογή — όσο υπάρχει ψυχή
Δεν είναι λογοπαίγνιο. Είναι επιλογή.
Βάνια Σαμόλη
