Αργοστόλι, Μάιος 2026
Ως δάσκαλος, εκπαιδευτικός κατά την τεχνοκρατική ορολογία, που βρίσκομαι συνολικά 25 χρόνια μέσα στα σχολεία, προβληματίζομαι συχνά γιατί συνειδητοποιώότι οι δάσκαλοι βιώνουμε συνήθως -είτε το αντιλαμβανόμαστε, είτε όχι- μια σχιζοειδή κατάσταση: Κάθε φορά που μπαίνω στην τάξη, κουβαλάω μαζί μου δύο φωνές. Η μία είναι η φωνή της καρδιάς μου. Η άλλη η φωνή του συστήματος μέσα στο οποίο καλούμαι να διδάξω.
Η ερώτηση που βασανίζει το μυαλό ενός εκπαιδευτικού που αγαπάει την δουλειά του και που θα ήθελε να απευθύνει στους μαθητές του είναι μια : «Τι μάθατε από μένα;». Ενδεχομένως οι απαντήσεις να ήταν τελείως διαφορετικές από αυτές που θα περίμενε .
Η νέα γενιά θα έπρεπε να έχει μέσα της όλα τα στοιχεία για την ωραία της εξέλιξη, να έχει την ορμή και τη δύναμη, να έχει μ’ ένα λόγο τη βούληση για την αυτοδημιουργία της. Οι τάσεις και η θέλησή της να είναι συνεπείς με την εποχή της, γιατί η εποχή της έχει δράση και κίνηση, και τα νιάτα άλλο δεν είναι κι αυτά πάρα δράση και κίνηση.
Κ’ εδώ έγκειται η μεγαλύτερη τραγωδία της σημερινής εκπαίδευσής μας. Στάση και σκέψη του δάσκαλου προς το παιδί, οργάνωση και πρόγραμμα, τρόπος διδασκαλίας και σχολική ζωή είναι γεμάτα πολλές φορές από υποκρισία. Δάσκαλος και παιδιά πολλές φορές αναγκάζονται να υποδυθούν ρόλους. Σαν θεατρίνοι που κι ο ένας κι ο άλλος έμαθαν και μαθαίνουν κάθε μέρα αριστοτεχνικά να παίζουν. Ο ένας γελά τον άλλο και μένουν κ’ οι δυο τόσο ευχαριστημένοι όσο επιτηδειότερα παίξουν.
Πότε η «παράσταση» αυτή ανατρέπεται; Όταν συμβούν τραγικά γεγονότα όπως το πρόσφατο απονενοημένο διάβημα δύο έφηβων κοριτσιών που πέφτοντας στο κενό, έδειξαν ότι zούμε σε μια κοινωνία που πυροβολεί το όνειρο πριν ακόμη προλάβει να ανθίσει. Σχολεία που λειτουργούν σαν εξεταστικά εργοστάσια, οικογένειες εξαντλημένες από την οικονομική ανασφάλεια, νέοι άνθρωποι που μεγαλώνουν μέσα στην αγωνία της αποτυχίας, της ανεργίας και της κοινωνικής απόρριψης.
Πόσες φορές έχει ακουστεί ότι πρέπει -επιτέλους!- να αποδεσμευτεί το λύκειο από την εισαγωγή στην τριτοβάθμια εκπαίδευση; Για πόσα χρόνια ακόμη το μυαλό του έφηβου πρέπει να «καίγεται» από την υπερπροσπάθεια για να αναζητήσει την τύχη του σε μια τρίωρη εξέταση;
Σπάνια σήμερα τα παιδιά μας ακούν προτροπές και συμβουλές του τύπου: νοιάξου, σεβάσου, μοιράσου, μπες στη θέση του άλλου, βοήθησε, δέξου το διαφορετικό, κάνε το σωστό, υπερασπίσου τον αδύναμο, μίλα, όλοι οι άνθρωποι έχουν αξία, όλοι μαζί, κάνε ουσιαστικές σχέσεις, φρόντισε, καλλιεργήσου, αγάπησε.
Αντιθέτως, μοιάζει σαν να έχουμε συγκεντρώσει όλες τις κουβέντες που έχουμε να πούμε στα παιδιά μας σε μία: «Καλή Επιτυχία» που όμως στα αυτιά των παιδιών ακούγεται σαν: «Φα’ τους όλους!»
Σήμερα λοιπόν βιώνουμε το εξής απόλυτα σουρεαλιστικό φαινόμενο: ενώ η ελληνική οικογένεια είναι συχνάφαινομενικά παιδοκεντρική, τα παιδιά παρόλα αυτά δεν αισθάνονται καθόλου αυτό που κάποτε θα λέγαμε «παιδιά της οικογένειας».
Το κάθε παιδί διάγει έναν ατομικό σχολικό βίο: διαβάζει, εξετάζεται, βαθμολογείται, συλλέγει προσόντα και δίνει εξετάσεις ατομικά. Οι βαθμοί, τα βραβεία, η διάκριση σε διαγωνισμούς, τα αριστεία, τα μόρια εισαγωγής θρέφουν την ατομιστική και ανταγωνιστική πλευρά των μαθητών. Το σχολείο, έτσι όπως είναι δομημένο σήμερα, δεν γίνεται να καλλιεργήσει την συλλογική συνείδηση. Η αλληλεγγύη, η συνεργατικότητα, η ομαδικότητα, η ενσυναίσθηση μοιάζουν παράταιρα και περιττά σε αυτόν τον αμείλικτο αγώνα που τα παιδιά πρέπει να αποδείξουν ότι είναι καλύτερα από τα άλλα.
Οι μαθητές μας παιδεύονται αλλά δεν εκπαιδεύονται, δεν νιώθουν, ούτε βιώνουν τη μάθηση, ελέγχονται αλλά δεν αυτοελέγχονται, εκτελούν οδηγίες αλλά δεν αυτενεργούν, πειθαρχούν αλλά δεν αυτοπειθαρχούν, πληροφορούνται αλλά δεν μαθαίνουν, αναπαράγουν αλλά δεν δημιουργούν, γεμίζουν το μυαλό αλλά όχι τη ψυχή, μετρώνται από όλους, και αναμετρώνται μεταξύ τους ,χωρίς λόγο, ιδρυματοποιούνται και ομογενοποιούνται.
Είναι αυτό παιδεία ή παιδεμός;
Το σχολείο θα όφειλε να ανιχνεύει και να αναδεικνύει τη μοναδικότητα του κάθε παιδιού. Τις ιδιαίτερες κλίσεις του, τα ταλέντα του, τα ενδιαφέροντα και τις ικανότητές του. Όμως στη χώρα μας συμβαίνει το ακριβώς αντίθετο. Σκοπός είναι η ομογενοποίηση και η εξάλειψη οποιασδήποτε μορφής διαφορετικότητας. Το σχολείο λειτουργεί σαν μια μηχανή του κιμά που όλα τα μετατρέπει σε ένα εύπλαστο και ομογενές υλικό. Αν ρωτήσουμε τους ίδιους τους μαθητές ποιος είναι ο σκοπός που πάνε σχολείο σχεδόν όλοι θα μας απαντήσουν το ίδιο: «για να γίνω καλός μαθητής και καλός και χρήσιμος άνθρωπος στην κοινωνία». Κανένας τους δεν θα μας πει «για να ανακαλύψω ποιος είμαι και να βελτιώσω αυτό που είμαι».Και μέσα στην διαδικασία την παιδαγωγική, υπάρχει και το λάθος.
Ο Αϊνστάιν έλεγε ότι «Όποιος δεν έκανε ποτέ λάθος, δεν έχει δοκιμάσει ποτέ κάτι καινούργιο» και όπως λέει και ο σοφός λαός «από τα λάθη μας μαθαίνουμε». Όμως οι περισσότεροι γονείς και εκπαιδευτικοί αφιερώνουν υπερβολικά μεγάλο μέρος της ενέργειά τους στην εξαφάνιση των λαθών των παιδιών μην επιτρέποντας ,πολλές φορές, ούτε καν την εκδήλωσή τους. Όμως με αυτό τον τρόπο τα λάθη αυτά ποτέ δεν διορθώνονται απλά μπαλώνονται όπως όπως με συνέπεια την επανεμφάνιση τους σε τακτά χρονικά διαστήματα.
Έτσι τα παιδιά μαθαίνουν να φοβούνται να κάνουν λάθη , γίνονται συντηρητικά, δεν παίρνουν ρίσκα και καταρρέουν ψυχολογικά όταν δεν καταφέρουν να πετύχουν το τέλειο . Παιδιά που δεν τους επιτρέπεται να κάνουν λάθη δύσκολα θα αναπτύξουν τις απαραίτητες δεξιότητες που θα τα βοηθήσουν να αντιμετωπίσουν τα αναπόφευκτα λάθη και τις αποτυχίες της ζωής.
Αντί λοιπόν οι γονείς και οι εκπαιδευτικοί να θεωρούν τα λάθη των παιδιών τον μεγαλύτερο εχθρό της μάθησης και να τρέχουν να τα εξαφανίζουν δίνοντας κατευθείαν τις σωστές απαντήσεις ή αποδοκιμάζοντας και τιμωρώντας τις λάθος,καλό θα ήταν να δουν τα λάθη των παιδιών ως τη μεγαλύτερη ευκαιρία για τη σωστή μάθηση. Πρέπει λοιπόν να δίνουν κίνητρα στα παιδιά να ρισκάρουν και να κάνουν λάθη και όχι το αντίθετο. Τα λάθη των παιδιών είναι ένα από τα βασικότερα εργαλεία μάθησης.
Στο δρόμο και μέσα στην κοινωνία, στις δικές του συναναστροφές και στα μυστικά παιγνίδια του βρίσκει τότε ελευθέρα το παιδί να διοχετεύσει το περίσσευμα της ψυχής του!
Θοδωρής Διαμάντης, εκπαιδευτικός του Γενικού Λυκείου Κεραμειών
