Υπάρχουν άνθρωποι που διαβαίνουν τον κόσμο ως απλοί κάτοικοί του·
και υπάρχουν εκείνοι που τον κατοικούν συνειδητά, ως φορείς μνήμης και νοήματος.
Η Ρίτα Τσιντίλη – Βλησμά ανήκε αναμφίβολα στη δεύτερη κατηγορία.
Η ζωή της δεν υπήρξε απλώς βιογραφική διαδρομή· υπήρξε πνευματική άσκηση.
Στην εποχή της ταχύτητας και της λήθης, εκείνη επέλεξε τον αργό, απαιτητικό δρόμο της έρευνας, της γραφής και της διαφύλαξης της ιστορικής συνείδησης. Υπηρέτησε τον λόγο όχι ως μέσο προσωπικής προβολής, αλλά ως ευθύνη. Ως χρέος απέναντι στον τόπο, στους προγόνους, στις επόμενες γενιές.
Η Ιθάκη δεν ήταν για εκείνη γεωγραφικός προσδιορισμός. Ήταν υπαρξιακός άξονας.
Στον Σταυρό όπου γεννήθηκε, στον Πειραιά όπου έζησε και πάλι πίσω στην ιδιαίτερη πατρίδα της, η Ρίτα κουβαλούσε την Ιθάκη όχι ως ανάμνηση, αλλά ως εσωτερικό προσανατολισμό. Θα έλεγε κανείς πως ενσάρκωσε την ίδια την έννοια της «επιστροφής» — όχι ως φυγή από τον κόσμο, αλλά ως βαθύτερη κατανόησή του.
Το έργο της, πολυσχιδές και εκτενές, δεν ήταν απλώς παραγωγικό. Ήταν πράξη αντίστασης στη φθορά του χρόνου. Είκοσι έξι βιβλία, μελέτες, άρθρα, διαλέξεις, επιμέλειες· όμως πίσω από τους αριθμούς κρύβεται κάτι ουσιωδέστερο: η πίστη ότι η μνήμη σώζει. Ότι η καταγραφή είναι πράξη πολιτισμού. Ότι η ιστορία δεν είναι παρελθόν, αλλά ενεργό πεδίο αυτογνωσίας.
Η επιμέλεια των τριών τόμων της Ιστορίας της Ιθάκης του Αθανασίου Λεκατσά υπήρξε, ίσως, η πιο εμβληματική της πράξη. Δεν επρόκειτο απλώς για φιλολογική εργασία· ήταν πράξη αποκατάστασης, σχεδόν ανασκαφής. Από ημικατεστραμμένα χειρόγραφα ανέσυρε όχι μόνο κείμενα, αλλά φωνές. Έδωσε συνέχεια σε έναν διάλογο ανάμεσα στους ζώντες και στους απόντες. Κι αυτό είναι, στην ουσία του, το βαθύτερο νόημα της ιστοριογραφίας.
Η Ρίτα υπήρξε επίσης δασκάλα χωρίς έδρα. Με τις διαλέξεις της, με τη συμμετοχή της στα λογοτεχνικά σωματεία, με την παρουσία της σε πολιτιστικούς χώρους, καλλιεργούσε μια παιδεία δημοκρατική: παιδεία μνήμης, κριτικής σκέψης και ιστορικής ευθύνης. Το ενδιαφέρον της για το ριζοσπαστικό κίνημα, την Εθνική Αντίσταση, τις αγωνιστικές μορφές του τόπου, δεν ήταν ιδεολογική εμμονή· ήταν ηθική στάση. Πίστευε ότι η ιστορία των ανθρώπων που αγωνίζονται αποτελεί θεμέλιο της συλλογικής μας αξιοπρέπειας.
Σήμερα, μπροστά στην απουσία της, αναρωτιόμαστε τι σημαίνει «φεύγω».
Για όσους έζησαν μέσα στον λόγο, η αναχώρηση δεν είναι σιωπή. Είναι μετάβαση. Το έργο τους συνεχίζει να συνομιλεί με τον χρόνο. Οι σελίδες που άφησε πίσω της δεν είναι στατικές· είναι ζωντανοί τόποι συνάντησης. Εκεί θα τη συναντούμε: στην επιμονή της έρευνας, στη φροντίδα της λέξης, στη βαθιά αγάπη για την Ιθάκη.
Ίσως τελικά ο άνθρωπος δεν μετριέται από τα χρόνια που έζησε, αλλά από το αποτύπωμα συνείδησης που άφησε. Και το αποτύπωμα της Ρίτας Τσιντίλη – Βλησμά είναι ευκρινές. Στη λογοτεχνία, στην τοπική ιστορία, στη συλλογική μνήμη του νησιού της.
Η Ιθάκη την αποχαιρετά.
Όμως η Ιθάκη — η πραγματική και η συμβολική — τη διατηρεί μέσα της.
Γιατί υπάρχουν άνθρωποι που δεν ανήκουν απλώς σε έναν τόπο.
Γίνονται οι ίδιοι τόπος.
Ο Θεός να κατατάξει την ψυχή σου στην κατοικία των Αγίων και μεταξύ των δικαίων στη Βασιλεία των Ουρανών.
Η μνήμη σου να είναι αιώνια και ελαφρό να είναι το χώμα της Ιθάκης που θα σε σκεπάσει.
Καλό Παράδεισο. Καλή Ανάσταση.
Αιωνία σου η Μνήμη.
Με βαθιά τιμή και αδελφική αγάπη,
Νικόλαος Λ. Μωραΐτης, Ph.D.
Πανεπιστήμιο Καλιφόρνιας, Berkeley
Διεθνείς Σχέσεις – Εξωτερική Πολιτική των ΗΠΑ
Συγκριτική Πολιτική – Επανάσταση & Αντεπανάσταση
