Ένα από τα σημαντικότερα υποθαλάσσια μνημεία της Κεφαλονιάς βρίσκεται αντιμέτωπο με έναν κίνδυνο που πλέον δεν μπορεί να αγνοηθεί. Το ρωμαϊκό ναυάγιο του Φισκάρδου, ένα μοναδικό αρχαιολογικό αποτύπωμα που παρέμενε για αιώνες στον βυθό του Ιονίου, φέρει σήμερα εμφανή σημάδια ανθρώπινης παρέμβασης και επανειλημμένης αγκυροβολίας.
Ο επαγγελματίας δύτης Μάκης Σωτηρόπουλος, ο οποίος συμμετείχε στις ερευνητικές εργασίες του Πανεπιστημίου Πατρών το 2013–2014 και ήταν ο πρώτος δύτης που αντίκρισε το ναυάγιο κατά την ανακάλυψή του, επανήλθε στην περιοχή και με τη χρήση υποβρύχιου ROV κατέγραψε τη σημερινή του κατάσταση.
Η σύγκριση των εικόνων από την περίοδο της ανακάλυψης με τις πρόσφατες εικόνες προκαλεί προβληματισμό και επαναφέρει με επιτακτικό τρόπο το ζήτημα της ουσιαστικής προστασίας του ναυαγίου. Όπως επισημαίνει ο ίδιος, η νομική προστασία ενός αρχαιολογικού χώρου δεν αρκεί όταν δεν συνοδεύεται από σαφή σήμανση, οριοθέτηση και πρακτικά μέτρα προστασίας στη θάλασσα.
Η έκκλησή του είναι σαφής: να ληφθούν άμεσα μέτρα, πριν ένα μοναδικό κομμάτι της ιστορίας της Κεφαλονιάς υποστεί μη αναστρέψιμη καταστροφή.
Η ανάρτηση του Μάκη Σωτηρόπουλου:
ΕΚΚΛΗΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΜΕΣΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΟΥ ΡΩΜΑΪΚΟΥ ΝΑΥΑΓΙΟΥ ΤΟΥ ΦΙΣΚΑΡΔΟΥ
Ένα μοναδικό κομμάτι της πολιτιστικής μας κληρονομιάς κινδυνεύει να χαθεί
Υπάρχουν στιγμές κατά τις οποίες η προστασία της πολιτιστικής μας κληρονομιάς παύει να είναι απλώς μια υποχρέωση των αρχών και γίνεται υπόθεση όλων μας.
Μια τέτοια στιγμή είναι τώρα.
Στον θαλάσσιο χώρο του Φισκάρδου βρίσκεται ένα από τα σημαντικότερα ρωμαϊκά ναυάγια που έχουν εντοπιστεί στην περιοχή της Μεσογείου. Πρόκειται για ένα μεγάλο εμπορικό πλοίο της ρωμαϊκής περιόδου, το οποίο χρονολογείται μεταξύ του 1ου αιώνα π.Χ. και του 1ου αιώνα μ.Χ. και μετέφερε ένα εξαιρετικά σημαντικό φορτίο αμφορέων.
Το ναυάγιο εντοπίστηκε κατά τη διάρκεια των ερευνητικών εργασιών του Πανεπιστημίου Πατρών στην Κεφαλονιά, το 2013 και το 2014, στο πλαίσιο έρευνας για την καταγραφή και προστασία της φυσικής και πολιτιστικής κληρονομιάς του βυθού.
Είχα την ιδιαίτερη τιμή να συμμετέχω σε εκείνη την προσπάθεια και να είμαι ο πρώτος δύτης που αντίκρισε το ναυάγιο από κοντά, ζωντανά στον βυθό.
Η στιγμή εκείνη ήταν και παραμένει για μένα μια μοναδική εμπειρία.
Όμως μαζί με τη χαρά της ανακάλυψης γεννήθηκε και μια ευθύνη.
Η ευθύνη να προστατευθεί αυτό που ανακαλύψαμε.
Από την ανακάλυψη στην ανάγκη ουσιαστικής προστασίας
Θέλω να ξεκαθαρίσω κάτι ιδιαίτερα σημαντικό:
Το ρωμαϊκό ναυάγιο του Φισκάρδου αποτελεί ήδη κηρυγμένο αρχαιολογικό χώρο.
Το πρόβλημα, επομένως, δεν είναι ότι το μνημείο δεν έχει αναγνωριστεί ως αρχαιολογικός χώρος.
Το πρόβλημα είναι ότι, τουλάχιστον στους σύγχρονους και ενημερωμένους ναυτικούς χάρτες που χρησιμοποιώ, δεν αποτυπώνεται με τρόπο σαφή και άμεσα αντιληπτό μια συγκεκριμένη θαλάσσια ζώνη ως “Prohibited Area” ή ζώνη απαγόρευσης αγκυροβολίας γύρω από το ναυάγιο.
Και αυτή η διαφορά είναι εξαιρετικά σημαντική.
Γιατί άλλο είναι να υπάρχει η νομική προστασία ενός αρχαιολογικού χώρου και άλλο να υπάρχει μια σαφώς χαρτογραφημένη και ορατή απαγόρευση, την οποία μπορεί να αντιληφθεί άμεσα ο κυβερνήτης ενός σύγχρονου σκάφους όταν πλέει στην περιοχή.
Από την πρώτη στιγμή ήταν σαφές ότι ένα τόσο σημαντικό αρχαιολογικό μνημείο δεν θα μπορούσε να παραμείνει χωρίς μια τέτοια πρακτική προστασία, ιδιαίτερα σε μια θαλάσσια περιοχή με έντονη εποχική κίνηση σκαφών.
Είχαμε επισημάνει την ανάγκη να δημιουργηθεί μια σαφώς οριοθετημένη ζώνη προστασίας γύρω από το ναυάγιο, μεγαλύτερη από την ίδια την έκτασή του, ώστε να αποτρέπεται η προσέγγιση και κυρίως η αγκυροβολία σκαφών πάνω ή κοντά στον αρχαιολογικό χώρο.
Είχε επίσης συζητηθεί η δυνατότητα τοποθέτησης κατάλληλων πλωτών σημαντήρων, με φωτεινή σήμανση, ώστε κάθε κυβερνήτης που πλησιάζει την περιοχή να γνωρίζει ότι πρόκειται για χώρο ιδιαίτερης αρχαιολογικής σημασίας και ότι η αγκυροβολία δεν επιτρέπεται.
Σε επόμενο στάδιο θα μπορούσε να εξεταστεί ακόμη και η εγκατάσταση υποβρύχιων συστημάτων παρακολούθησης, όπως υποβρύχιες κάμερες ή άλλα σύγχρονα συστήματα τηλεμετρίας και επιτήρησης, ώστε να υπάρχει συνεχής εικόνα της κατάστασης του μνημείου.
Οι προτάσεις αυτές είχαν γνωστοποιηθεί στις αρμόδιες τοπικές και περιφερειακές αρχές, καθώς και στις αρμόδιες υπηρεσίες του Υπουργείου Πολιτισμού.
Μέσω του Δήμου Σάμης είχε ενημερωθεί και η Περιφέρεια, ενώ είχαν ενημερωθεί και αρμόδιες αρχές και υπηρεσίες.
Υπήρξαν συζητήσεις και προτάσεις για την προστασία και ανάδειξη του χώρου.
Δυστυχώς, όμως, το όλο εγχείρημα έμεινε τελικά σε επίπεδο συζητήσεων και η ολοκληρωμένη λύση προστασίας που είχε προταθεί δεν προχώρησε.
Σήμερα όμως υπάρχει κάτι διαφορετικό: υπάρχει πλέον η εικόνα
Πριν από λίγες ημέρες βρέθηκα στην ευρύτερη περιοχή του Φισκάρδου για διαφορετική υποβρύχια εργασία, που αφορούσε τον εντοπισμό και την ανέλκυση μιας χαμένης άγκυρας σκάφους.
Έχοντας μαζί μου ειδικό τηλεχειριζόμενο υποβρύχιο ρομποτικό σύστημα (ROV), αποφάσισα να πραγματοποιήσω μια σύντομη επιθεώρηση του ρωμαϊκού ναυαγίου.
Δεν ήταν μια αρχαιολογική αποστολή.
Ήταν απλώς η ανάγκη να δω, μετά από τόσα χρόνια, σε ποια κατάσταση βρίσκεται σήμερα ένα μνημείο στην ανακάλυψη του οποίου είχα συμμετάσχει.
Οι πρώτες επτά φωτογραφίες που συνοδεύουν αυτή τη δημοσίευση είναι από την περίοδο της αρχικής έρευνας, το 2013–2014.
Δείχνουν την εικόνα του ναυαγίου εκείνη την εποχή και αποτελούν ένα πολύτιμο σημείο αναφοράς.
Οι υπόλοιπες φωτογραφίες είναι από τη σημερινή κατάσταση του ναυαγίου.
Η σύγκριση των δύο χρονικών περιόδων είναι, κατά τη γνώμη μου, απολύτως ενδεικτική.
Αυτό που αντίκρισα ήταν ιδιαίτερα ανησυχητικό.
Το ναυάγιο φέρει πλέον εμφανείς ενδείξεις επανειλημμένης ανθρώπινης επέμβασης, με πολλαπλά ίχνη και χτυπήματα που συνδέονται με άγκυρες και αλυσίδες.
Οι εικόνες από την πρόσφατη επιθεώρηση δεν αφήνουν πλέον το ζήτημα μόνο στη σφαίρα της πρόβλεψης ή της προειδοποίησης.
Υπάρχει πλέον μια πραγματική, ορατή εικόνα της κατάστασης.
Και αυτό είναι που μας υποχρεώνει όλους να αναρωτηθούμε:
Πόσο ακόμη μπορεί να αντέξει;
Δεν αναζητούμε ευθύνες. Αναζητούμε λύση.
Δεν είναι πρόθεσή μου να κατηγορήσω τους κυβερνήτες των σκαφών που αγκυροβολούν στην περιοχή.
Ο άνθρωπος που βρίσκεται πάνω σε ένα σκάφος δεν είναι απαραίτητο να γνωρίζει τι υπάρχει 60 μέτρα κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας.
Εάν όμως η ύπαρξη του αρχαιολογικού χώρου και κυρίως η απαγόρευση αγκυροβολίας δεν αποτυπώνονται με σαφή και άμεσα αντιληπτό τρόπο στους σύγχρονους ναυτικούς χάρτες, τότε δεν μπορεί να θεωρηθεί αυτονόητο ότι κάθε κυβερνήτης γνωρίζει την ύπαρξη και τα όρια του μνημείου.
Η προστασία ενός μνημείου δεν μπορεί να βασίζεται στη γνώση ή στην καλή πρόθεση εκείνου που περνά από πάνω του.
Πρέπει να υπάρχει ένα σύστημα που να το προστατεύει.
Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η παρούσα δημοσίευση δεν αποτελεί επίθεση προς κανέναν.
Αποτελεί έκκληση για άμεση δράση.
Το Φισκάρδο έχει κερδίσει διεθνή αναγνώριση
Το ρωμαϊκό ναυάγιο δεν αποτελεί απλώς ένα αρχαιολογικό εύρημα.
Αποτελεί μέρος της ιστορίας του ίδιου του Φισκάρδου.
Η ανακάλυψή του ανέδειξε διεθνώς τη σημασία της περιοχής ως ενός σημαντικού σημείου των αρχαίων θαλάσσιων εμπορικών δρόμων του Ιονίου και της Μεσογείου.
Η επιστημονική έρευνα έχει δείξει ότι πρόκειται για ένα ιδιαίτερα σημαντικό ναυάγιο, ικανό να προσφέρει πληροφορίες για τις εμπορικές διαδρομές, τη διακίνηση προϊόντων, τη μεταφορά και αποθήκευση αμφορέων, αλλά και την ίδια τη ναυπηγική τεχνολογία της εποχής.
Με άλλα λόγια, κάτω από τη θάλασσα του Φισκάρδου υπάρχει ένα μοναδικό ιστορικό αρχείο.
Και το αρχείο αυτό δεν ανήκει σε έναν άνθρωπο.
Δεν ανήκει σε έναν φορέα.
Ανήκει σε όλους μας.
Ανήκει στην Κεφαλονιά, στο Φισκάρδο, στην Ελλάδα και στις επόμενες γενιές.
Τι μπορούμε και τι πρέπει να κάνουμε τώρα
Η κατάσταση απαιτεί πλέον άμεση και συντονισμένη αντιμετώπιση.
Προτείνω να εξεταστούν χωρίς άλλη καθυστέρηση:
Η σαφής οριοθέτηση ζώνης προστασίας γύρω από το ναυάγιο, με επαρκή ακτίνα ασφαλείας.
Η σαφής χαρτογραφική αποτύπωση της ζώνης ως περιοχής όπου απαγορεύεται η αγκυροβολία, στους σύγχρονους ναυτικούς και ηλεκτρονικούς χάρτες.
Η τοποθέτηση κατάλληλων πλωτών σημαντήρων και φωτεινής σήμανσης, ώστε η προστατευόμενη περιοχή να είναι απολύτως εμφανής από τη θάλασσα.
Η πραγματοποίηση άμεσης επιστημονικής υποβρύχιας αυτοψίας, με σύγχρονα μέσα ROV, φωτογραμμετρίας και τρισδιάστατης αποτύπωσης, ώστε να καταγραφεί με ακρίβεια η σημερινή κατάσταση του ναυαγίου.
Η δημιουργία ενός συστήματος περιοδικής ή και συνεχούς παρακολούθησης, με σύγχρονες τεχνολογίες υποβρύχιας επιτήρησης.
Η εκπόνηση ενός ολοκληρωμένου σχεδίου ανάδειξης του ναυαγίου, ώστε η προστασία να συνδυαστεί με την επιστημονική έρευνα, την εκπαίδευση και την ήπια τουριστική ανάπτυξη.
Ας μην περιμένουμε να καταστραφεί για να το προστατεύσουμε
Η τεχνολογία σήμερα μας δίνει τη δυνατότητα να γνωρίζουμε τι συμβαίνει στον βυθό.
Μας δίνει τη δυνατότητα να χαρτογραφήσουμε ένα μνημείο με ακρίβεια, να παρακολουθούμε την κατάστασή του και να καταγράφουμε οποιαδήποτε μεταβολή.
Αυτό που δεν μπορούμε να κάνουμε είναι να περιμένουμε μέχρι να προκληθεί μη αναστρέψιμη καταστροφή.
Η επιστημονική έρευνα είχε ήδη επισημάνει εδώ και χρόνια την παρουσία ιχνών αγκυροβολίας στην περιοχή και τον κίνδυνο που συνεπάγεται η ανθρώπινη δραστηριότητα για το ναυάγιο.
Σήμερα έχουμε πλέον και νέα υποβρύχια εικόνα της κατάστασης.
Αυτό πρέπει να αποτελέσει το σημείο εκκίνησης για δράση και όχι το τέλος μιας ακόμη προειδοποίησης.
Δεν είναι αργά.
Αλλά δεν έχουμε πλέον την πολυτέλεια της αναμονής.
Για τις επόμενες γενιές
Κάποια πράγματα που βρίσκονται κάτω από τη θάλασσα δεν μπορούν να αντικατασταθούν.
Ένα σύγχρονο σκάφος μπορεί να επισκευαστεί.
Μια χαμένη άγκυρα μπορεί να αντικατασταθεί.
Ένα τουριστικό σκάφος μπορεί να αλλάξει πορεία.
Ένα αρχαιολογικό μνημείο όμως που καταστράφηκε από μια άγκυρα δεν μπορεί να ξαναδημιουργηθεί.
Έχουμε στα χέρια μας την ευκαιρία να προστατεύσουμε ένα μοναδικό κομμάτι της ιστορίας.
Ας μην χρειαστεί κάποτε να εξηγήσουμε στις επόμενες γενιές γιατί γνωρίζαμε ότι κινδύνευε και δεν κάναμε ό,τι μπορούσαμε για να το προστατεύσουμε.
Το ρωμαϊκό ναυάγιο του Φισκάρδου δεν χρειάζεται να γίνει άλλο ένα χαμένο κεφάλαιο της ιστορίας.
Χρειάζεται να γίνει ένα ζωντανό παράδειγμα του πώς η σύγχρονη Ελλάδα προστατεύει, μελετά και αναδεικνύει την υποθαλάσσια πολιτιστική της κληρονομιά.
Η προστασία του πρέπει να ξεκινήσει τώρα.
Όχι αύριο.
Τώρα.
AN APPEAL FOR THE IMMEDIATE PROTECTION OF THE ROMAN WRECK OF FISKARDO
A unique piece of our cultural heritage is at risk of being lost
There are moments when the protection of our cultural heritage ceases to be merely an obligation of the authorities and becomes a responsibility shared by all of us.
This is one of those moments.
In the waters off Fiskardo lies one of the most important Roman shipwrecks discovered in the wider Mediterranean region. It is a large merchant vessel dating from the Roman period, between the 1st century BC and the 1st century AD, carrying a highly significant cargo of amphorae.
The wreck was discovered during the research work carried out by the University of Patras in Kefalonia in 2013 and 2014, as part of a broader effort to document and protect the natural and cultural heritage of the seabed.
I had the particular honour of participating in that effort and of being the first diver to see the wreck up close, live on the seabed.
That moment was, and remains, a unique experience for me.
But along with the excitement of the discovery came a responsibility.
The responsibility to protect what we had discovered.
From discovery to the need for effective protection
I want to make one particularly important point clear:
The Roman wreck of Fiskardo is already a legally designated archaeological site.
The problem, therefore, is not that the monument has not been recognised as an archaeological site.
The problem is that, at least on the modern and up-to-date nautical charts that I use, there is no clearly designated and immediately recognisable maritime zone marked as a “Prohibited Area” or as an area where anchoring is prohibited around the wreck.
And this distinction is extremely important.
Because there is a difference between the legal protection of an archaeological site and having a clearly charted and visible prohibited zone that can be immediately understood by the skipper of a modern vessel navigating in the area.
From the very beginning, it was clear that such an important archaeological monument could not remain without this kind of practical protection, particularly in a maritime area with heavy seasonal boat traffic.
After the discovery, I personally raised with the Municipality of Sami and the Region of the Ionian Islands the need to establish and clearly delineate a protection zone around the wreck, specifically to prevent exactly what has happened today.
The issue was taken further. Through the Municipality of Sami, the Region was informed, and the matter eventually reached the Ministry of Culture and the relevant authorities.
We had discussions and proposals concerning the protection and future promotion of the site.
We had proposed the creation of a clearly defined protection zone around the wreck, extending beyond its actual extent, in order to prevent vessels from approaching and, above all, from anchoring on or close to the archaeological site.
The possibility of installing appropriate mooring exclusion buoys, with visible and illuminated marking, was also discussed, so that every skipper approaching the area would clearly understand that this is a site of particular archaeological importance and that anchoring is not permitted.
At a later stage, the installation of underwater monitoring systems, such as underwater cameras or other modern telemetry and surveillance technologies, could also have been considered, providing continuous information about the condition of the monument.
Unfortunately, despite all these efforts, the initiative ultimately remained at the level of discussions and the comprehensive protection solution that had been proposed was never implemented.
Today, however, there is something different: we now have the images
A few days ago, I was in the wider area of Fiskardo for a different underwater operation involving the location and recovery of a lost boat anchor.
I had with me a specialised remotely operated underwater vehicle (ROV), and I decided to carry out a brief inspection of the Roman wreck.
It was not an archaeological expedition.
It was simply my need to see, after all these years, what condition a monument in whose discovery I had participated was now in.
The first seven photographs accompanying this publication are from the period of the original research, in 2013–2014.
They show the condition of the wreck at that time and provide a valuable point of reference.
All the remaining photographs show the wreck as it is today.
The comparison between the two periods is, in my opinion, absolutely revealing.
What I saw was deeply concerning.
The wreck now bears clear signs of repeated human impact, with multiple marks and damage consistent with anchors and anchor chains.
The images from the recent inspection no longer leave this issue merely in the realm of prediction or warning.
We now have a real, visible record of the condition of the wreck.
And this is what forces all of us to ask:
How much longer can it withstand this?
We are not looking for someone to blame. We are looking for a solution.
It is not my intention to accuse the skippers of the vessels that anchor in the area.
A person on a boat cannot necessarily know what lies 60 metres below the surface.
However, if the existence of the archaeological site, and above all the prohibition of anchoring, are not clearly and immediately recognisable on modern nautical charts, then it cannot be taken for granted that every skipper knows about the existence and boundaries of the monument.
The protection of a monument cannot depend on the knowledge or goodwill of whoever happens to pass over it.
There must be a system in place to protect it.
This is why this publication is not an attack on anyone.
It is an appeal for immediate action.
Fiskardo has earned international recognition
The Roman wreck is not simply an archaeological discovery.
It is part of the history of Fiskardo itself.
Its discovery highlighted the importance of the area as a significant point along the ancient maritime trade routes of the Ionian Sea and the Mediterranean.
Scientific research has shown that this is a particularly important wreck, capable of providing valuable information about trade routes, the movement of goods, the transportation and storage of amphorae, as well as the shipbuilding technology of the period.
In other words, beneath the waters of Fiskardo lies a unique historical archive.
And this archive does not belong to one person.
It does not belong to one organisation.
It belongs to all of us.
It belongs to Kefalonia, to Fiskardo, to Greece and to future generations.
What we can and must do now
The situation now requires immediate and coordinated action.
I believe the following measures should be considered without any further delay:
The clear delineation of a protection zone around the wreck, with an adequate safety radius.
The clear charting of this zone as an area where anchoring is prohibited, on modern nautical and electronic charts.
The installation of appropriate buoys and illuminated surface marking, so that the protected area is clearly visible from the sea.
An immediate scientific underwater inspection, using modern ROV technology, photogrammetry and 3D mapping, in order to accurately document the present condition of the wreck.
The establishment of a periodic or even continuous monitoring system, using modern underwater surveillance technologies.
The development of a comprehensive plan for the protection, research and promotion of the wreck, combining scientific research, education and sustainable tourism.
Let us not wait for it to be destroyed before we protect it
Technology today gives us the ability to know what is happening on the seabed.
It allows us to map a monument with great accuracy, monitor its condition and record any changes over time.
What we cannot do is wait until irreversible damage has already occurred.
Scientific research had already identified signs of anchoring in the area years ago and had highlighted the risks that human activity poses to the wreck.
Today, we also have new underwater images documenting its current condition.
This must become the starting point for action — not the end of yet another warning.
It is not too late.
But we no longer have the luxury of waiting.
For future generations
Some things that lie beneath the sea cannot be replaced.
A modern vessel can be repaired.
A lost anchor can be replaced.
A tourist boat can change its course.
But an archaeological monument destroyed by an anchor can never be recreated.
We have an opportunity to protect a unique piece of history.
Let us not reach a point where we have to explain to future generations why we knew it was at risk and did not do everything we could to protect it.
The Roman wreck of Fiskardo does not need to become another lost chapter of history.
It needs to become a living example of how modern Greece protects, studies and promotes its underwater cultural heritage.
Its protection must begin now.
Not tomorrow.
Now.
