Από τον Οδυσσέα στον Νόλαν – Η Ιθάκη ήταν, είναι και θα παραμείνει Ιθάκη

Με αφορμή το πρόσφατο άρθρο της Νόρας Ράλλη στην «Εφημερίδα των Συντακτών», με τίτλο «Η Ιθάκη πέρα του Νόλαν», ανοίγει μια συζήτηση για το πώς βλέπουμε σήμερα το νησί και κυρίως για το αν η σύγχρονη Ιθάκη μπορεί να αποτυπωθεί μέσα από στερεότυπα, καταγγελίες και συγκρίσεις με το μυθολογικό και λογοτεχνικό της παρελθόν.

Η απάντηση που ακολουθεί είναι μια διαφορετική ματιά. Μια ματιά από έναν άνθρωπο που θέλει να θυμίσει ότι η Ιθάκη δεν είναι απλώς το σκηνικό του Ομήρου, ούτε η Ιθάκη του Καβάφη, ούτε η Ιθάκη του Αλέξη Τσίπρα, ούτε φυσικά η Ιθάκη που μπορεί να ανακαλύψει ένας διεθνής κινηματογραφικός δημιουργός. Η Ιθάκη είναι πρωτίστως ο τόπος των ανθρώπων της.

Και ίσως τελικά αυτό να είναι το σημαντικότερο: η Ιθάκη δεν χρειάζεται να «ξανασυστηθεί» μέσα από εκείνους που έρχονται και φεύγουν. Έχει τη δική της ιστορία, τη δική της μνήμη και τη δική της φωνή.

ΑΠΟ ΤΟΝ ΟΔΥΣΣΕΑ ….

Γράφει η Ανδριάνα Φερεντίνου

«Όλοι γνωρίζουμε την Ιθάκη» λέει η αρθρογράφος Νόρα Ράλλη στο κείμενο της με τίτλος «η Ιθάκη πέρα του Νόλαν» που δημοσιεύτηκε στην Εφημερίδα των Συντακτών πριν 4 ημέρες. Επιτρέψτε μου να διαφωνήσω σε αυτό και να συμφωνήσω στο δεύτερο σκέλος της πρότασής της : «Τουλάχιστον έτσι νομίζουμε».

Δεν ξέρω τι οδήγησε την κ. Ράλλη στο νησί μας αν και η αναφορά στον Κρίστοφερ Νόλαν μας κάνει να σκεφτούμε το προφανές ότι η παγκόσμια επιτυχία του Βρετανού σκηνοθέτη έδωσε στην Ελληνίδα αρθρογράφο μια τέλεια αφορμή να συνδέσει το παρελθόν και το παρόν του νησιού μας και να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι, ναι, μεν υπάρχει η αρχαία και υπέροχη Ιθάκη με τον πολυμήχανο βασιλιά της. Όμως η σημερινή Ιθάκη δεν είναι παρά ένα μικρό νησί όπου αδίστακτοι ιδιώτες πλουτίζουν μεταφέροντας βυτία νερού «που τα χρεώνουν αδιανόητα ακριβά» στον δήμο, υπονοώντας ανοικτά συμπαιγνία δήμου και ιδιωτών. Η κ. Ράλλη διαμαρτύρεται για τα πάντα, για τραγικά λάθη και παραλείψεις στη διαχείριση των αναγκών του νησιού, για έμμεσα συμφέροντα που εξυπηρετούνται, Ξεχνά βέβαια τα πιο σημαντικά, όπως, πού στηρίζεται ο παραδοσιακός χαρακτήρας του νησιού που διαφέρει από τα υπόλοιπα Επτάνησα. Στο ιστορικό Π.Δ. του 1982 επί δημαρχίας Σπύρου Αρσένη, η πρωτεύουσα του νησιού, Βαθύ χαρακτηρίζεται παραδοσιακός οικισμός με ειδικους όρους δόμησης ενώ ειδικοί περιορισμοί δόμησης ισχύουν και για τα 8 χωριά του νησιού. Αυτή η βασική συνθήκη δεν έχει αλλάξει ως τώρα, και πιστεύω αυτό έχει περισσότερη σημασία από τις «σκάλες στο νερό» ή τα «μόνιμα σωσίβια».

Υποθέτω ότι σκοπός σας ήταν να προβάλλετε το παρελθόν και το παρόν του νησιού, όπου από την μια μεριά το κείμενο θα υμνούσε την αρχαία υπόσταση της Ιθάκης, με τον πολυμήχανο αρχαίο βασιλιά της που μόνη του έγνοια ήταν η επιστροφή στην πατρίδα. Και από την άλλη η δική σας έγνοια να συνδέσετε την Ομηρική Ιθάκη και το έπος της με ένα καθαρά σύγχρονο πολιτικό γεγονός, την έξοδο από τα μνημόνια που ανακοίνωσε ο Αλέξης Τσίπρας όταν ήρθε στην Ιθάκη τον Αύγουστο του 2018 με ένα κείμενο αρχών που στη συνέχεια κυκλοφόρησε ως βιβλίο.

Ένας άλλος λόγος ίσως ήταν να μας πείσετε ότι πίσω από το λογοτεχνικό και μυθολογικό της όνομα, η Ιθάκη δεν διαθέτει ιδιαίτερο περιεχόμενο και αν δεν ήταν ο Ομηρος και ο Καβάφης «για να την βάλουν στον χάρτη» την Ιθάκη δεν θα την ήξερε κανείς!

Στο σημερινό νησί όλοι, μα όλοι, όσοι γεννήθηκαν εδώ, γνωρίζουν πολύ καλά το νησί τους, ακόμη και αν έχουν φύγει για μακρινούς προορισμούς ακόμη και αν δεν θα γυρίσουν ποτέ. Οι Θιακοί αγαπούν πολύ τον τόπο τους και τον γνωρίζουν πολύ καλά και μέσα από την προφορική τους μνήμη.

Η υπερβολική έμφαση που δίνετε στη λογοτεχνία και τη μυθολογία μας ξαφνιάζει. Το νησί, μας λέτε, έγινε παγκόσμιο σύμβολο χάρη στον Ομηρο και τους «αδιανόητους», όπως αποκαλείτε, στίχους του Καβάφη. Αδιανόητους; Δηλαδή τους ακραίους παράλογους, εξωφρενικούς στίχους που δεν μπορεί να συλλάβει ο ανθρώπινος νους όπως λέει το λεξικό; Μήπως να διαλέγατε ένα πιο σωστό επίθετο.

Δεν έχω συναντήσει Θιακό που να μην αγαπά τον τόπο του, που να μη σκέφτεται την επιστροφή ακόμη και αν αυτή είναι αδύνατη. Ο νόστος είναι το κοινό στοιχείο του Οδυσσέα με όλους όσους υπήρξαν στο νησί μετά από εκείνον. Και είναι ένα χαρακτηριστικό που κρατά τους Θιακούς σε μια αδιάκοπη συνέχεια εμποδίζοντας με σθένος την οποιαδήποτε διάβρωση των αισθημάτων για τον τόπο τους.
Γιαυτό η Ιθάκη του Αλέξη Τσίπρα, ακόμα και η Οδύσσεια του Νόλαν ήρθαν και πέρασαν αλλά δεν μπόρεσα να αποτελέσουν τον συνδετικό ιστό της ιστορικότητας του νησιού και του αναλλοίωτου χαρακτήρα του.