ΟΙ 200 ΤΗΣ ΚΑΙΣΑΡΙΑΝΗΣ
Α. Η ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ … ΜΕ ΤΟ ΘΑΝΑΤΟ
Οι φωτογραφίες των 200 της Καισαριανής, που πρόσφατα είδαν το φως της δημοσιότητας, έχουν σκορπίσει συγκίνηση αλλά και περηφάνια σε κάθε αγνό πατριώτη. Οι 200 συναντούν το θάνατο με λεβεντιά, με το κεφάλι ψηλά. Ηθικό μεγαλείο, δύναμη εσωτερική, πίστη στον Αγώνα και στη συνέχισή του.
Αλλά ποιοι ακριβώς ήταν εκείνοι οι 200 που εκτελέστηκαν στην Καισαριανή την 1η Μαΐου 1944 από τους Γερμανούς;
Παρόλο που εκτελέστηκαν μέσα στην Κατοχή, δεν ήταν όλοι τους αγωνιστές αποκλειστικά της Κατοχής, δεν ήταν αντάρτες που πολέμησαν τους κατακτητές. Και γι’ αυτό ακριβώς δεν είχαν συλληφθεί από τους Ιταλούς ή τους Γερμανούς κατακτητές εκείνης της εποχής – εκτός απόλίγες περιπτώσεις, όπως για παράδειγμα η περίπτωση του συνδικαλιστή τσαγκάρη Πέτρου Ανδρώνη από τη Μάνη και κάτοικου της Αθήνας, ο οποίος, κυνηγημένος από τη βασιλομεταξική δικτατορία της 4ης Αυγούστου, είχε διαφύγει στο εξωτερικό, αλλά στην Κατοχή, επιστρέφοντας στην Ελλάδα, για να αγωνιστεί κατά των κατακτητών, συνελήφθη από τους «Έλληνες» ταγματασφαλίτες τον Απρίλιο του 1944, ή εκείνη του απόφοιτου Νομικής(Κωνστα)Ντίνου Κλαμπατσέα από τη Μεσσηνία, ο οποίος μετά τη φυλάκισή του στην Ακροναυπλία κατά τη μεταξική περίοδο εντάχθηκε κατά την Κατοχή στο ΕΑΜ, αλλά συνελήφθη από τους ταγματασφαλίτες και φυλακίστηκε στο Χαϊδάρι καθώς και κάποιοι άλλοι.
Οι 200 της Καισαριανής ήταν στην πλειονότητά τους Έλληνες αγωνιστές της προπολεμικής/προκατοχικής περιόδου. Είχαν συλληφθεί στα χρόνια κυρίως της βασιλομεταξικής δικτατορίας για τον αντιδικτατορικό τους αγώνα αλλά και πριν από τον Αύγουστο του 1936 και αρκετοί από αυτούς είχαν «επισκεφτεί» τόπους εξορίας (Ανάφη, Αι-Στράτης κ.α.). Ήταν πολιτικοί κρατούμενοι της δεκαετίας του 1920 και 1930. Αρκετά λιγότεροι ήταν εκείνοι που είχαν συλληφθεί στα κατοχικά χρόνια. Είχαν, βέβαια, συλληφθεί κυρίως από την Ελληνική Χωροφυλακή και τους «Έλληνες» ταγματασφαλίτες.
Αλλά και οι 200 ήταν κομμουνιστές, πρωτοπόροι συνδικαλιστές, μέλη και στελέχη οι περισσότεροι του ΚΚΕ. Οι ιδέες της κοινωνικής ελευθερίας και πολιτική τους δράση ενοχλούσαν το αστικό – κοινοβουλευτικό ή δικτατορικό – καθεστώς. Αγωνίζονταν για καλύτερες συνθήκες εργασίας και ζωής στην πατρίδα τους την Ελλάδα με στόχο την τελική ανατροπή του ισχύοντος καθεστώτος.
Άλλωστε, η γερμανική ανακοίνωση για τις συγκεκριμένες εκτελέσεις ήταν σαφής: Σε αντίποινα στην ενέδρα του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ στη Λακωνία, που είχε ως αποτέλεσμα το θάνατο ενόςΓερμανού στρατηγού και τριών συνοδών του, θα εκτελούνταν 200 κομμουνιστές. (Βλ. εικόνα 1). Ίσχυε ο κανόνας της ασύμμετρης ποινής: για έναν Γερμανό, πενήντα Έλληνες… Φυσικά, η επιλογή των συγκεκριμένων 200 κομμουνιστών από τις εκατοντάδες των φυλακισμένων ή και άλλων ομήρων κομμουνιστών έγινε μετά από συνεργασία των κατακτητών με τις «ελληνικές» αρχές και αστυνομικές υπηρεσίες…
Κι ακόμη: δεν είναι τυχαία η μέρα την εκτέλεσης: η Πρωτομαγιά συνδέεται άρρηκτα με το κομμουνιστικό κίνημα – κι αυτό το γνωρίζουν προφανώς οι Γερμανοί ναζιστές.
Επομένως, οι 200 εκτελεσθέντες την Πρωτομαγιά του 1944 στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής ήταν κομμουνιστές. Οι περισσότεροι ήταν χρόνια φυλακισμένοι, κυρίως στο στρατόπεδο της Ακροναυπλίας, απ’ όπου το Νοέμβριο του 1942 τους σκόρπισαν σε διάφορα άλλα στρατόπεδα, για να τους συγκεντρώσουν τελικά όλους το Σεπτέμβριο του 1943 στο Χαϊδάρι. Παρά τις παντοειδείς πιέσεις και τα βασανιστήρια, δεν υπέγραψαν καμιά «δήλωση μετανοίας». Παρέμειναν οι αλύγιστοι της ταξικής πάλης.
Άρα, αυτοί οι 200 μελλοθάνατοι των Γερμανών, που βλέπουμε στις συγκλονιστικές φωτογραφίες, είχαν από πριν προγραφεί και – γιατί όχι – «εκτελεστεί» από το ανελεύθερο, αντικομμουνιστικό ελληνικό κράτος…
Σύμφωνα με τις εγκυρότερες μελέτες η μεγάλη πλειοψηφία των 200 ήταν μέλη και στελέχη του ΚΚΕ – 189 -, ενώ αριθμούνται 6 που ανήκαν στον πολιτικό χώρο του τροτσκισμού και 5 που κινούνταν στο χώρο του αρχειομαρξισμού. Από τους 189 οι 135 περίπου είχαν φυλακιστεί στην Ακροναυπλία και οι περισσότεροι από τους υπόλοιπους είχαν εξοριστεί στην Ανάφη στα προπολεμικά/προκατοχικά χρόνια. Αρκετά λιγότεροι – 20-25 – ήταν μέλη του ΕΑΜ, του ΕΛΑΣ και της ΕΠΟΝ, που είχαν συλληφθεί κατά την περίοδο της Κατοχής από την Ελληνική Χωροφυλακή και τους ταγματασφαλίτες. Ανάμεσά τους περιλαμβάνεται ο πρώην βουλευτής Σταύρος Σκλάβαινας, καθώς και 18 υποψήφιοι βουλευτές. (Βλ. Αντώνης Φλούντζης, Χαΐδάρι. Κάστρο και βωμός της Εθνικής Αντίστασης, Αθήνα 1986‧ Έπεσαν για τη ζωή, έκδοση της ΚΕ του ΚΚΕ, τ. 4α, Αθήνα 2001‧ Μάριος Εμμανουηλίδης, Αιρετικές διαδρομές, Αθήνα 2002‧ Γιάννης Κουβάς, Σκοπευτήριο Καισαριανής, η ματωμένη καρδιά της Ελλάδας, Αθήνα 2003).
Κι όταν η φασιστική Ιταλία επιτέθηκε στη χώρα μας, οι φυλακισμένοι αυτοί κομμουνιστές ζήτησαν να τους επιτρέψει το καθεστώς Μεταξά να πάνε στο μέτωπο να πολεμήσουν τους εισβολείς, αλλά εκείνο αρνήθηκε. Και οι διάδοχες πολιτικές καταστάσεις, του Κορυζή και του Τσουδερού – στην ουσία συνέχεια της βασιλομεταξικής δικτατορίας, με συνδετικό κρίκο τον Μανιαδάκη – παρέδωσαν όλους τους φυλακισμένους ως ομήρους στους νέους κατακτητές της χώρας. Έτσι, οι όμηροι αυτοί αποτέλεσαν τη βασική δεξαμενή υποψήφιων μελλοθανάτων…
Και κάτι τελευταίο, αλλά όχι τελευταίο σε σημασία και σημειολογία: Αυτοί οι 200 κομμουνιστές εκτελέστηκαν πριν από 82 χρόνια από τις γερμανικές ναζιστικές δυνάμεις κατοχήςχωρίς καμία απαγγελία κατηγορίας, χωρίς καμία καταδικαστική απόφαση, αλλά μόνο επειδή έτσι ήθελαν και έτσι αποφάσισαν οι ναζιστικές κατοχικές δυνάμεις. Και οι μελλοθάνατοι αντιμετώπισαν την εκτέλεση, όπως αυθεντικά μας το τεκμηριώνουν οι φωτογραφίες, που πρόσφατα έκαναν το γύρο του κόσμου, με παλικαριά και αξιοπρέπεια, με το κεφάλι ψηλά και με το τραγούδι στο στόμα. Κι όμως, σήμερα η Ευρωπαϊκή Ένωση, της οποίας η χώρα μας, η πατρίδα δηλαδή αυτών των 200 εκτελεσμένων κομμουνιστών, είναι μέλος, προσπαθεί να εξισώσει το φασισμό/ναζισμό με τον κομμουνισμό, προσπαθεί να βάλει στην ίδια ζυγαριά τους θύτες με τα θύματα, τους ναζιστές εκτελεστές με τους κομμουνιστές εκτελεσμένους της Καισαριανής…
Β. ΑΝΑΜΕΣΑ ΤΟΥΣ ΚΑΙ ΚΕΦΑΛΟΝΙΤΕΣ
Χρήσιμο είναι να γνωρίζουμε ότι ανάμεσα στους 200 εκτελεσμένους κομμουνιστές της Καισαριανής υπήρξαν και Κεφαλονίτες, χωρίς ωστόσο να ξεχνάμε ότι την ίδια μέρα, Πρωτομαγιά του 1944, οι Γερμανοί τουφέκιζαν και στην Κεφαλονιά, στη μάντρα του κήπου του (προσεισμικού) Αρχαιολογικού Μουσείου – σημερινή περιοχή Ξενία – 6 αγωνιστές της Εθνικής Αντίστασης, τους Ερωτόκριτο Μπάλλα (70 χρόνων από τα Αργίνια), Δημήτρη Μπάλλα (60 χρ.από τα Αργίνια), Αριστομένη Μιχαλάτο (55 χρ. από τα Μουζακάτα), Γιάννη Μουρίκη (50 χρ.από τα Μουζακάτα), Γιάννη Γρηγοράτο (34 χρ. από τα Μουζακάτα) και Πέτρο Μιχαλάτο (18 χρ.από τα Μουζακάτα).
Βέβαια, μέχρι σήμερα δεν έχει συνταχτεί ο πλήρης κατάλογος των 200 εκτελεσμένων της Καισαριανής. Και αυτό επειδή ποτέ δε δόθηκαν στη δημοσιότητα τα ονόματα των εκτελεσμένων. Εξάλλου, οι Γερμανοί φεύγοντας έκαψαν το αρχείο του στρατόπεδου στο Χαϊδάρι, απ’ όπου είχαν πάρει το μεγαλύτερο ποσοστό μελλοθανάτων– είχαν πάρει κάποιους από τις φυλακές Χατζηκώστα, ενώ μερικοί είχαν έρθει από τις φυλακές της Καλαμάτας και της Τρίπολης.
Η πρώτη προσπάθεια για τη συγκέντρωση των ονομάτων είχε γίνει από τη Μέλπω Αξιώτη (βλ. Μ. Αξιώτη, Πρωτομαγιές, Αθήνα 1945), ονόματα κατέγραψε και η Ιωάννα Τσάτσου με βάση τα στοιχεία της Αρχιεπισκοπής (βλ. Ι. Τσάτσου, Εκτελεσθέντες επί Κατοχής, Αθήνα 1947), αλλά πάντοτε υπήρχαν σοβαρά κενά. Ευθύνη έχει και το ελληνικό κράτος, το οποίο εξακολουθεί να κρατά κλειστά τα αρχεία των υπηρεσιών ασφάλειας, αν και έχουν περάσει 85 χρόνια από τη βασιλομεταξική δικτατορία και 80 από τη λήξη του Πολέμου, με αποτέλεσμα να δυσχεραίνεται η μελέτη και η έρευνα, ιδιαίτερα στο ζήτημα των ταυτοποιήσεων.
Μέχρι σήμερα αρκετοί ερευνητές έχουν παρουσιάσει τον κατάλογο ονομάτων των 200, αλλά παρατηρούνται ασυμφωνίες μεταξύ των διαφόρων εκδοχών του καταλόγου και σημειώνονται κάποια ερωτηματικά. Για παράδειγμα, σε καμιά εκδοχή του καταλόγου δεν αναφέρεται το όνομα του οικοδόμου Θόδωρου Λεμπέση από το Λαύριο, με τον οποίο ο Κεφαλονίτης αγωνιστής Γεράσιμος Αντωνάτος ήταν μαζί στο στρατόπεδο της Πύλου και γράφει με σιγουριά ότι «και αυτός [δηλαδή ο Λεμπέσης] τουφεκίστηκε με τους διακοσίους της Πρωτομαγιάς» (Γ. Αντωνάτος, Στα στρατόπεδα, Αθήνα 1964).
Τελικά, με βάση τις σύγχρονες εκδοχές του καταλόγου, είναι σίγουρο ότι ανάμεσα στους 200 συγκαταλέγονται και δύο Κεφαλονίτες, ο Παντελής Ζησιμάτος και ο Κώστας Τζωρτζάτος. Δεν έχουμε, επίσης, τεκμηρίωση για την – πιθανή, για την ώρα, – κεφαλονίτικη καταγωγή ενός τρίτου, του Ανδρέα Αλεξανδράτου, ενώ δε γνωρίζουμε τίποτε σχετικό για τον Νικόλαο Γεωργάτο, πέρα από την αναφορά στην εφημερίδα Μάχη, 14-10-1945, όπου γίνεται λόγος σε στοιχεία που γράφτηκαν με τα νύχια από κρατούμενους στους τοίχους των κελιών: «Νικόλαος Γεωργάτος, συνελ[ήφθην] 7.2, αναχωρώ προς άγνωστη κατεύθυνση, 1 Μαΐου» (βλ. Κ. Ξηρουχάκη, Κατοχικά, Αθήνα 2012). Να είναι άραγε ο Ν. Γεωργάτος ένας από τους 200 της Πρωτομαγιάς; Πάντως, από το δημοσίευμα της συγκεκριμένης εφημερίδας δεν προκύπτει ούτε η ονομασία της φυλακής ούτε το έτος της Πρωτομαγιάς, αλλά ούτε και αν το «αναχωρώ προς άγνωστη κατεύθυνση» δηλώνει μεταγωγή ή εκτέλεση.
Παντελής Ζησιμάτος του Σπύρου. (Βλ. Εικόνα 2). Από τα Κοντογουράτα της Θηνιάς. 32 χρόνων. Εργαζόταν στην Αθήνα ως πλασιέ. Συνελήφθη λίγες μόλις μέρες μετά την κήρυξη της βασιλομεταξικής δικτατορίας. Εξορίστηκε στην Ανάφη και στη συνέχεια φυλακίστηκε στο στρατόπεδο της Ακροναυπλίας. Κατά τη διάρκεια της Κατοχής μεταφέρθηκε στο στρατόπεδο αρχικά της Λάρισας και μετά στο Χαϊδάρι. Στο Ιστορικό Αρχείο του ΚΚΕ απόκεινται δύο χειροποίητες κάρτες, φιλοτεχνημένες η μία το 1939 και η άλλη το 1941, τις οποίες είχε στείλει στην οικογένειά του ο φυλακισμένος στην Ακροναυπλία Π. Ζησιμάτος. (Βλ. Εικόνα 3α, Εικόνα 3β, Εικόνα 4α, Εικόνα 4β – βλ. εδώ: http://arxeio.kke.gr/items/show/1318 ).
Σημειώνουμε ότι ο αδελφός του Φώτης Ζησιμάτος ήταν στέλεχος της ΕΠΟΝ στην Κεφαλονιά κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Μετά την Απελευθέρωση, υπηρέτησε τη θητεία του στην Κόρινθο, στο 581ο Τάγμα Πεζικού (Τάγμα μελλοθανάτων, όπως ονομαζόταν), και σκοτώθηκε από νάρκη στις 28 Μάρτη 1948 στη Μεγάλη Ράχη των Φιλιατών. (Τα στοιχεία από την εφ. Ριζοσπάστης, 25 & 26 Μάρτη 2006).
Κώστας Τζωρτζάτος. Γεννήθηκε στη Σάμη το 1907, αλλά ζούσε και εργαζόταν στην Πάτρα ως οικοδόμος. Ήταν υποψήφιος βουλευτής Αχαΐας το 1935 με το ΕΜΕΑ [= Ενιαίο Μέτωπο Εργατών και Αγροτών, όπου συμμετείχαν και οι κομμουνιστές]. Συνελήφθη επί βασιλομεταξικής δικτατορίας και φυλακίστηκε στο στρατόπεδο της Ακροναυπλίας, για να καταλήξει τελικά στο Χαΐδάρι, όπως και ο Παντ. Ζησιμάτος (βλ. Γ. Αντωνάτος, Αναμνήσεις από τους λαϊκούς αγώνες Κεφαλονιάς – Θιακιού, Αθήνα 1981).
Ανδρέας Αλεξανδράτος. Με βάση μόνο το επώνυμο (Αλεξανδράτος) μπορούμε βάσιμα να πιθανολογήσουμε ότι πρόκειται για Κεφαλονίτη.
Γιώργος Θεοφιλόπουλος. Πρέπει, βέβαια, να συμπεριλάβουμε και τον Γ. Θεοφιλόπουλο του Γιάννη, ο οποίος γεννήθηκε στην Κεφαλονιά το 1912. Κατοικούσε και εργαζόταν στην Αθήνα ως λογιστής. Συνελήφθη επί βασιλομεταξικής δικτατορίας και στάλθηκε στο στρατόπεδο της Ακροναυπλίας και στη συνέχεια στο Χαΐδάρι.
Είναι βέβαιο ότι απαιτείται συνέχιση της έρευνας, προκειμένου να ταυτοποιηθούν χωρίς αμφισβητήσεις και οι 200 εκτελεσμένοι. Παράλληλα, οφείλουμε κι εμείς οι Κεφαλονίτες να εμπλουτίσουμε τα στοιχεία των δικών μας συμπατριωτών, οι οποίοι αναμφίβολα, μαζί με τους υπόλοιπους συντρόφους τους, συνάντησαν το θάνατο όρθιοι και αγέρωχοι, περήφανοι για τις ιδέες τους και τον αγώνα τους.
Αργοστόλι, 18-2-2026 Πέτρος Πετράτος
